# Upotrěbjeńje i izgovor bukv iz naučnogo međuslovjanskogo piśma
Adam Gola

## Vvod

Råzširjeny alfabet međuslovjanskogo języka może byti problematičny novym koristnikam. Hoť latinica jest vsegdy prosta v čitańju (tomu že diakritiky možno jest ignorovati), někto bystrěje ili pozdněje bųde zapytati: jestli mogų ignorovati diakritiky, to čemu je sovsěm pišete? V tom članku ja sę bųdu postarati objasniti smysl vsih tyh bukv, slučaje koristańja, a takože vliv na izgovor. Bųdų takože ukazati odpovědniky iz sųćej naučnoj kirilici – zato že dělaje ješče bolje problemov, než latinica iz pričiny formy i oblika bukv, a takože ih neznajemosti iz dovodu ih odsųćstva v prirodnyh kiriličnyh alfabetach koristanyh dneś. Imajų nadějų, že tuto råzråbotańje okaže sę vam pomoćno.

## Smysl naučnogo pravopisa

Myslite uvěrjeno: na čto nam cěly toj naučny pravopis? Język jest už råzumlivy daže bez vsih tyh bukv, a jedino vęće nauky s njimi imajemo. Imenno, cělje naučnogo pravopisa sųt slědujųće:

1) Preměniti piśmo v istogo sorta kod – kde každy Slovjanin bųde mogl polųčiti i pripisati bukvy, koje vidi s bukvami/zvųkami iz vlastnogo języka – ili drugyh, čto pomagaje sę ih učiti

2) Nesti informacije odnosno etimologije, čto mogųt pomogti so sklanjańjem, časovańjem

3) Prědložiti standardny, „srědnji” izgovor, ktory bųde råzumliv najvęćšemu čislu Slovjanov tomu že zvųk bųde někde među zvųkami iz prirodnyh językov

Hvala tym trěm funkcijam, naučny pravopis może byti velika pomoć v sråzuměńju kako međuslovjanskogo, tako i vlastnogo prirodnogo slovjanskogo języka, a takože sųsědnyh – legše jest råzuměti čitany tekst na sųsednom slovjanskom języku kògdy råzuměš kake izměny v končinah itd. sę tam odigrali.

Dobry priměr: „Oni sę zòvųt” – v poljskom języku ta fraza može zvųčiti (među inymi) „Oni się zwą”, poneže na rosijskom „Они зовутся/Oni zovutsja”. Obyčny Poljak kak bųde uslyšati rosijskų frazų, ne bųde jej sråzuměti – jemu zvųčiti bųde slovo „zawód” („profesija”, slovo zvųči kak „zavut”). Rosijsko akańje i nedostatòk vědy odnosno językov bųde Poljaku vse poměšati. Sdělajmo drobny poględ na to, kak međuslovjansky może v takom slučaju pomogti:

Msl: Oni sę zòvųt
Pl: Oni się z**·**wą
Ru: Oni zovutsja

To jest samo jedin iz priměrov kak znajemosť naučnogo međuslovjanskogo može pomagati råzuměti prirodne slovjanske języky. Takyh priměrov jest cělo množstvo.

## Bukva „Ćć”

Načto ta bukva?

Bukva „ć” označaje slovjansky zvųk, koj izvedl sę iz praslovjanskogo „tj”, a v prirodnyh językach prěměnil sę v:

Ru: Чч, napriměr „ноч” (noč)
Ukr: Чч, napriměr „ніч” (nič)
Be: Чч, napriměr „ноч” (noč)
Pl: Cc, napriměr „noc”
Cz: Cc, napriměr „noc”
Sk: Cc, napriměr „noc”
SHBC: Ćć, napriměr „noć/ ноћ”
Sl: Čč, napriměr „noč”
Bg: Щщ, napriměr „нощ” (nošt)
Mk: [Ќќ](https://en.wikipedia.org/wiki/Kje), napriměr „ноќ” (noḱ)

Čim ona ne jest?

Bukva ta ne odpovědaje poljskomu Ćć/CIci ili bělorusskomu ЦЬць (takože zapisyvanomu Ćć ili CIci prěd samoglåskami v bělorusskoj latinkě). V tyh językah bukva jest rezultatom dvojnoj palatalizacije mękkogo „T”, kojų jedino te dva języky izkusili. Zatom nahodi sę v pozicijah, kde na većinstvu drugyh slovjanskyh językov bųde mękko T, ili někaka druga evolucija.

Priměry:

| MSL | PL | BE |
| --------- | --------- | ------------------- |
| råbiti | robić | рабіць/rabić |
| aktivnosť | aktywność | дзейнасць/dziejnasć |

Kaky imaje izgovor?

Prědloženy, „srědnji” izgovor toj bukvy odpovědaje poljskomu ili sŕbskomu, takože v Rosije tako izgovarjajųt svoje Чч:

[t͡ɕ]
https://en.wikipedia.org/wiki/Voiceless_alveolo-palatal_affricate

Kde najčęstěje jų bųdemo uviděti?

● V popularnyh slovah kak napriměr: noć, moć, pomoć, h(o)će, dòćerka, sųći, vraćati i drugyh;

● V končině –ųći/ęći (aktivny sųčasny particip/pričęsťje glagolov);

● Pravdopodobno čęsto (ili daže vsegdy) tam, gde v tvojem narodnom języku jest zvųk iz listy napisanoj vyše.

Zapis v standardnyh piśmah:

Čč/Чч – někoje slovjanske języky imajųt mękky izgovor zvųka č/ч (kak napriměr češsky ili rosijsky), druge ne, ale kaokoli ne råzličajųt među „č” a „ć” (bělorussky, ukrajinsky). Tomu v prostom, standardnom pravopisu možemo zastųpiti tų bukvų prosto „č”, ako i zvųk i grafem sųt „ć” najblizše.

Zapis v naučnoj kirilici:

Ћ ћ – vslěd sŕbskoj kirilici.

Mękkosť i sklanjańje končin:

mękko (i, e)
Np.: majųći -> majųćego

## Bukva „Đđ”

Načto ta bukva?

Bukva „đ” jest velmi analogična do „ć” i označaje podobny slovjansky zvųk – poneže „ć” jest bezzvųčno, „đ” јest zvųčno. V praslovjanskom zvųk toj byl „dj”, a v modernyh językah stal sę on:
Ru: ЖДжд, napriměr „рождён” (roždjon)
Ukr: ДЖдж; Жж, napriměr „народжений” (narodženyj); „між” (miž)
Be: ДЖдж; Жж, napriměr „народжаны” (narodžany); „паміж” (pamiž)
Pl: DZdz, napriměr „narodzony”
Cz: Zz, napriměr „narozený”
Sk: DZdz; Dd, napriměr „medzi”; „narodený”
SHBC: Đđ, napriměr „rođen/ рођен”
Sl: Dd; Jj, napriměr „med”; „rojen”
Bg: ЖДжд; Дд, napriměr „между” (meždu); роден (roden)
Mk: [ ](https://en.wikipedia.org/wiki/Kje)[Ѓѓ; Дд, ](https://en.wikipedia.org/wiki/Kje) napriměr „меѓу” (meǵu); роден (roden)

Čim ona ne jest?

Analogično do Ćć, ta litera ne odpovědaje poljskomu DŹdź/DZIdzi ili bělorusskomu ДЗЬдзь (v bělorusskoj latinkě koristanomu identično kak v poljskom piśmu). V tyh językah - takože analogično - bukva jest rezultatom dvojnoj palatalizacije mękkogo „D”, kojų jedino te dva języky izkusili. Zatom nahodi sę v pozicijah, kde na većinstvu drugyh slovjanskyh językov bųde mękko D, ili někaka druga evolucija.

Priměry:

| MSL | PL | BE |
| ---- | ------- | ------------ |
| dětę | dziecię | дзіця/dzicia |
| měď | miedź | медзь/ miedź |

Trěba takože vòzpomněti, že bukva i zvųk <đ> ne sųt råvne bukvě i zvųku <ď> (mękko d), hoť imajųt s sobojų jednų relacijų, kojų možno jest prědstaviti na priměru slov „roditi” i „rođeńje” – a zatom glagol i iměnnik, koj vòzniknųl od glagola – s drugymi glagolami jest mnogo podobnych situacij, a takoj stan shrånil sę v mnogyh prirodnyh językah. Priměry poniže:

| | ď/di | đ |
| ---- | ------ | -------- |
| Msl | roditi | rođeńje |
| Ru | родить | рождение |
| Pl | rodzić | rodzenie |
| Cz | rodit | rození |
| Hr | roditi | rođenje |

Podobna analogija jestvuje takože poslě transformacije někojih glagolov iz sòvŕšenogo do nesòvŕšenogo vida, np.: osųditi -> osųđati – takože analogično k prirodnym językam.

Kaky imaje izgovor?

Prědloženy, „srědnji” izgovor toj bukvy odpovědaje poljskomu ili sŕbskomu:

[d͡ʑ]
https://en.wikipedia.org/wiki/Voiced_alveolo-palatal_affricate

Kde najčęstěje jų bųdemo uviděti?

● V samoj nazvě „međuslovjansky”!

● V popularnyh slovah kak napriměr: čuđi, rođeńje, đban, gråđan, među, međa, nųđa, oděđa i drugyh;

● V transformovanyh končinah: -diti -> đeńje; -diti -> -đati;

● Pravdopodobno čęsto (ili daže vsegdy) tam, gde v tvojem narodnom języku jest zvųk iz listy napisanoj vyše.

Zapis v standardnyh piśmah:

DŽdž/ДЖдж – v prostom, standardnom pravopisu možemo zastųpiti tų bukvų prosto „dž”, ibo toj zvųk jest „đ” najblizši. Jedin maly problem jest taky, že nezavisno od transformacije bukvy „đ” v narodnyh językah, neslovjanske pozajęte slova bliz v každom iz njih (takože i međuslovjanskom) imajųt „dž” – take kak napriměr džungla, džudo, džaz, bandžo, gadžet i tak dalje. Tomu pri osnovnom pravopisu „dž”, međuslovjansky (podobno kak prirodne bělorussky i ukrajinsky) ne råzličaje slovjanskogo „đ” od pozajętogo „dž” – a te dva zvųky imajųt kompletno inų i nesvęzanų etimologijų.

Zapis v naučnoj kirilici:

Ђ ђ – vslěd sŕbskoj kirilici.

Mękkosť i sklanjańje končin:

mękko (i, e)
Np.: čuđi -> čuđego

E) Bukva „Åå”

Načto ta bukva?

Grafem proizhodi od skandinavskyh językov (švedsky, norvežsky, dansky), ne jestvuje v žadnom prirodnom slovjanskom języku. Cělj toj bukvy jest taky, že někoje slovjanske języky imajųt v poněktoryh pozicijach bukvų i zvųk „a”, a druge imajųt bukvų i zvųk „o” – někoje daže obědvě bukvy v råznyh slučajah! Priměry:

| Msl | kråva | råz- | råvny |
| ---- | ------ | ----------- | ------------------------------------------------------------ |
| Pl | krowa | roz- | równy |
| Ru | корова | рас- / раз- | равный |
| Cz | kráva | roz- | rovn ý |
| Hr | krava | ras- / raz- | [r](https://www.ezglot.com/more-words.php?l=hrv&w=ravan)[a](https://www.ezglot.com/more-words.php?l=hrv&w=ravan)[van](https://www.ezglot.com/more-words.php?l=hrv&w=ravan) |

Kak vidimo, časom daže v jednom języku jest råzlika. Hvala bukvě Åa ne trěbujemo pamętati ili pisati A ili O, vsegdy možemo pisati Å, a takože izgovarjati toj zvųk među A i O (čitajte poniže). Kak možno uviděti v tabeli povyše, råzličnyh situacij jest mnogo, i v narodnyh językah časom velmi trudno poznati kde jest „o” a kde „a”, i potrěbno jest učiti sę slučajov napamęť.

Skažete možno „Dobro, ale taka mala råzlika ne može izměnjati značeńja, ne?” Zapravdų, većinstvo slučajov ne vęže sę s nedoråzuměńjami, ale jest několiko slučajov, kde može to byti problem. Vòzmimo priměry iz najbolje o-krajnogo języka (poljskogo) v sråvnjeńju s najbolje a-krajnom iż povyšej listy, hrvatskom:

Pl: krowa (kråva), ale Hr: krov (pokryv, strěha)
Pl: broda (bråda), ale Hr: brod (loď)
Pl: droga (dråga), ale Hr: droga (narkotik)
Pl: robota (råbota), ale Hr: robot (robot)
Pl: prosię (pråsę), ale Hr: „prosječno” (srědnija)

Bukva Åå toj problem råzrěšaje.

Čim ona ne jest?

Ne jest čitana kak v svojih skandinavskyh językah-iztočnikah „o”, ne jest to takože znak dòlgosti glåsky, kak češsko-slovačsko „á” – ne povinno sę myliti s češskom Ů ů, koje takože označaje dòlgy izgovor.

Kaky imaje izgovor?

Prědloženy, „srědnji” izgovor toj bukvy jest zvųk među normaľnom, tipičnom zvųkom slovjanskoj litery <o>, a standardnom zvųkom litery <a>. Zvųk toj v IPA izględaje i zvųči slědujųćo:

[ɒ]
https://en.wikipedia.org/wiki/Open_back_rounded_vowel

Kde najčęstěje jų bųdemo uviděti?

● V čęsto koristanyh slovah kak napriměr: blågodariti, blåto, bråda, gråd, dråga, glåd, glås, glåva, hlådny, krålj, mlådy, stråna, vråna i mnogo, mnogo drugyh – velika čęsť osnovnogo slovjanskogo slovničstva sòdŕživaje tų råzlikų

● V velmi popularnom prefiksu „råz-”.

Zapis v standardnyh piśmah:

Aa/Аа – standardno pišemo prosto „a”. Kak hočemo byti bolje råzumlivi Poljakam, Rusam, Bělorusam, Ukrajincam, a takože někògdy Čeham i Slovakam – tògdy možemo vměsto „a” pisati „o”.

Zapis v naučnoj kirilici:

Ӑӑ – bukva vzęta iz azbuky čuvašskogo języka. Kirilično Аа s brevisom.

Mękkosť i sklanjańje končin:

Ne tyče sę.

F) Bukva „Òò”

Načto ta bukva?

Bukva odpovědaje praslovjanskomu tvŕdomu jeru (Ъъ). Byla to pol-samoglåska, koja mogla byti tipu slabogo ili silnogo. V pozicijah slabyh napriměr v zapadnyh językah (ale ne samo) tvŕdy jer izčezl – napriměr slovo vòzduh (msl) = vzduch (cz). Izčezl takože iż končin slov, kak np. pisalo sę v rosijskom języku prěd reformojų, kde v končině većinstva slov pisalo sę Ъъ ale go ne čitalo.

Poneže v silnyh pozicijah jer prěměnil sę v:
\- v zapadnyh językah glåvno v „e”
\- v vòzhodnych językach glåvno v „o”
\- v južnyh językach råzno, zavisno od dialekta: a, e, o, ъ.

Kromě togo, bukva imaje važnosť v sklanjańju i časovańju – ne ostaje ona, podobno kak v prirodnyh jézykah, poslě sklonjeńja k roditeljniku i vsim drugym padežam kromě akuzativa/viniteljnika:
sòn – sna
članòk – članka
bělòk – bělka
itd.

Poniže lista prikladov izměn zvųka v råznyh slovjanskyh językah:

| Msl | dòžď | sòn | vòzduh | dòćerky | pòlny | napitòk | sòsati |
| ---- | ------------------------------------------------------------ | ----- | ------------------------------------------------------------ | ----------- | --------- | -------- | -------------------- |
| Pl | deszcz, arh. deżdż | sen | powietrze (očekyvany prefiks jest „wz”, kak v slovu „w**·**zdychać”) | **·**córki | pełny | napitek | s**·**sać |
| Ru | дождь | сон | воздух | дочери | полный | напиток | сосать |
| Be | дождж | сон | Паветра, očekyvanyprefiks: „ўз”, kak v slovu ў**·**збуджаць | дачкі* | поўны | напітак* | смактаць, с**·**саць |
| Uk | дощ | сон | Повітря, očekyvany prefiks „з”, kak v slovu „**·**збуджувати” | дочки | повний | напіток | смоктати, с**·**сати |
| Cz | déšť | sen | v**·**zduch | d**·**cery | p**·**lný | nápoj | **·**sát |
| Sk | dážď | sen | v**·**zduch | d**·**céry | p**·**lný | nápoj | **·**sať |
| Hr | kiša, arhaično [d](http://hjp.znanje.hr/index.php?show=search_by_id&id=f1liWBE%3D)[a](http://hjp.znanje.hr/index.php?show=search_by_id&id=f1liWBE%3D)[žd](http://hjp.znanje.hr/index.php?show=search_by_id&id=f1liWBE%3D) | san | zrak, vazduh | k**·**ćeri | pun | napitak | sisati |
| Sl | dež | sanje | zrak, ale očekyvany prefiks jest „vz”, kak v slovu [v](https://www.ezglot.com/more-words.php?l=slv&w=vzdih)[·](https://www.ezglot.com/more-words.php?l=slv&w=vzdih)[zdih](https://www.ezglot.com/more-words.php?l=slv&w=vzdih) | h**·**čerki | polni | napitek | sesati |
| Bg | дъжд | сън | въздух | дъщери | пълен | напитка | да суче |
| Mk | дожд | сон | воздух | **·**ќерки | полн | напиток | да цица |

\* bělorussko „a” jest etimologično „o”, ale imaje akańje obsęgnųto v ortografije

Kak možno uviděti, bukva ò prěměnila sę v mnogo form v råznyh językah v råznyh slučajah, časom ne jest to cělkom doslědno: najbolje doslědny jest rosijsky, koj vsegdy imaje „o”, a najmenje slovenačsky, koj imaje praktično vse po trohų. Jednako nyně věte, že te vse glåsky vòznikli od tvŕdogo jera, tomu na naučnom međuslovjanskom vse pišemo Òò.

Čim ona ne jest?

Ne jest svęzana s poljskym Óó (čitanym kako „u”), ni s češskym/slovenskym dòlgym Óó.

Kaky imaje izgovor?

Ta bukva izgovarjaje sę kako schwa/samoglåska srědnjo-centraľna. Iz dvoh pričin: po pŕvo jest to zvųk koj historično iměl tvŕdy jer, po drugo jest to zvųk v srědnině vsih samoglåsòk - među „e”, „a” i „o” – iz kojih vse vòznikli v råznyh prirodnyh slovjanskyh językah. Kromě togo, zvųk schwa časom može pokazati, že zvųk ne vsegdy sę shrånil, čto takože povyšaje råzumivosť govoriteljam językov, kde zvųka už ne imaje.

[ə]

https://en.wikipedia.org/wiki/Mid_central_vowel

Kde najčęstěje jų bųdemo uviděti?

● V popularnyh slovah kak napriměr: bòčka, crkòv, dòćera, dòska, dòžď, kròv, lòžka i mnogo drugyh;

● V slovah s čęsto upotrěbjanym prefiksom „vòz-”, kak napriměr vòzhod, vòzbranjati, vòzbogaćati, vòzdati, vòzdušny i mnogo drugyh;

● V roditeljniku imennikov ženskogo roda končųćih sę na –ka, napriměr: arka -> aròk, dòćerka -> dòćeròk, Arabka -> Arabòk, blondinka -> blondinòk itd.;

● V praslovjanskoj končině –ъkъ, koja v međuslovjanskom jestvuje kako –òk, zatom najdemo jų vo vsih mužskyh imennikah s končinojų v imeniteljniku –òk, napriměr: budynòk, bělòk, danòk, dědòk, počętòk, osadòk i mnogo drugyh;

● V slovah s „-òl-”, koje može iměti ješče ine refleksy v narodnych językach než vyše pokazane v tabelě, napriměr: dòlg, dòlžny, sòlnce, vòlk, pòlny, vòlna, žòlty, mòlviti (refleksy Cz: mluvit, Pl: mówić) i mnogo drugyh.

Zapis v standardnyh piśmah:

Oo/Оо – standardno pišemo prosto „o”. Kak hoćemo byti bolje råzumlivi zapadnym Slovjanam – tògdy možemo vměsto „o” pisati „e”.

Zapis v naučnoj kirilici:

Ъъ – zvųk označaje tvŕdy jer. Glåska istorično byla zapisyvana s pomoćjų toj bukvy, zatom na međuslovjanskom takože jų tako zapisujemo. Bukva v rosijskom języku sę zove „tvŕdy znak” i ne imaje fonetičnoj cěnnosti, ale služi tam k pokazyvańju, že poprědnja sųglåska govori sę tvŕdo i naslědna mękka samoglåska jej ne smękčaje. V bulgarskom języku ta bukva zove sę „veliky jer” i služi kako samoglåska s fonetičnojų cěnnosťjų [ə] ili [ɐ], koja odpovědaje ne jedino istoričnomu tvŕdomu jeru, ale časom takože jati (ѣ) ili velikomu jusu (ѫ), koje staly zastųpene prěz „ъ” v bulgarskoj ortografije kògdy ih zvųky sjedinili sę.

Mękkosť i sklanjańje končin:

Opisano vyše – ò iz končiny –òk ne shranjaje sę poslě sklonjeńja mužskyk imennikov; ženske imenniky s končinojų –ka v roditeljniku množstvenogo čisla prěměnjajųt sę v –òk.

## Bukva „Ęę”

Načto ta bukva?

Proizhodi ona od malogo jusa iz praslovjanskogo języka, kde byl to zvųk nosovy blizky dnešnjemu poljskomu „ę”. Nosovy izgovor shrånil sę jedino v poljskom i drugyh lehitskyh językah, ale v každom slovjanskom języku sę v něčto prěměnil i jestvuje do dneś v pravopisańju. Izměny bųdų opisati v tabelě poniže:

| Msl | pęť | desętka | čęsť | dętel | knęź | klętva | język* |
| ---- | ----- | ---------- | --------------------- | ----------- | ------ | ---------------- | ------ |
| Pl | pięć | dziesiątka | część | dzięcioł | kniaź | klątwa | język |
| Ru | пять | десятка | часть | дятел | князь | проклятие | язык |
| Be | пяць | дзесятка | частка | дзяцел | князь | пракляцце | язык |
| Uk | п'ять | десятка | частина | дятел | князь | прокляття | язик |
| Cz | pět | desítka | část | datel | kníže | kletba | jazyk |
| Sk | päť** | desiatka | časť | ďateľ | knieža | kliatba | jazyk |
| Hr | pet | desetka | dio (čast znači česť) | djetlić | knez | kletva | jezik |
| Sl | pet | desetka | del (čast znači česť) | detel | knez | kletev | jezik |
| Bg | пет | десетка | част | кълвач | княз | клeтва,проклятие | eзик |
| Mk | пет | десетка | дел (чест znači česť) | клукајдрвец | кнез | клeтвата | јазик |

\* Tu ne jest jedino „ę”, jest jotovano „ę”, zatom refleksy sųt trohų råzlične
** Slovačsky refleks „ä” izdaje sę vsegdy odpovědati poljskomu refleksu „ię”.
męso (msl) -> mięso (pl) -> mäso (sk)
vęzeńje (msl) -> więzienie (pl) -> väzenie (sk)
vęćši (msl) -> większy (pl) -> väčší (sk)
i tak dalje

Poljsky i češsky izdajųt sę byti najbolje nedoslědne v svojih refleksah zvųka „ę”, poneže vòzhodne i južne języky sųt dosť doslědne: vòzhod: „ja”; jug „e”.

Čim ona ne jest?

Bukva ta ne jest pisana vśųdy tam, kde poljsko Ęę i na jednakoj manerě, hoť jest jego homoglif. V poljskom języku može odpovědati každomu iż zvukov: „ię/ę/ą/ią”, zavisno od situacije. Davno bukva iměla nosovy izgovor, koj shrånila v poljskom języku, ale na međuslovjasnkom izgovor nosovy ne jest.

Kaky imaje izgovor?

Prědloženy, „srědnji” izgovor toj bukvy jest zvųk među normaľnom, tipičnom zvųkom slovjanskoj litery <a>, a standardnom zvųkom litery <e>. Kromě togo, smękčaje on poprědnjų sųglåskų. Zvųk toj v IPA izględaje i zvųči slědujųćo:

[jæ]
https://en.wikipedia.org/wiki/Near-open_front_unrounded_vowel

Dvojnogo smękčeńja ne imaje, zatom kak prěd tų bukvų jest „j”, można govoriti prosto [jæ].

Kde najčęstěje jų bųdemo uviděti?

● V ogromnom čislu råznyh slov, iz kojih něktore sųt: čęsť, pamęť, brěmę, dvojčę, dětę, izględ, jędro, jęti, język, labęď i mnogo, mnogo drugyh;

● V čislah: pęť, devęť, desęť, takože v končině –nadsęť (napriměr „jedinadsęť” – 11).

● V končině –ęći (aktivny sųčasny particip/pričęsťje glagolov)

Zapis v standardnyh piśmah:

Ee/Ее – standardno pišemo prosto „e”. Kak hočemo byti bolje råzumlivi Rusam, Bělorusam i Ukrajincam, možemo v zaměn pisati „ja”. Časom pisańje toj bukvy ulegšaje råzlikų među značeńjami, napriměr česť i čęsť sųt kompletno råzne slova s råznymi refleksami na narodnyh językah, a na osnovnom pravopisu obadva izględajųt jednako.

Zapis v naučnoj kirilici:

Ѧѧ – tradicijna kirilična bukva, čto sę zove „maly jus”. Odpovědaje praslovjanskomu nosovomu zvųku iz kojego vòznikli vse sųčasne zvųky v prirodnyh językah. Bezposrědnjo odpovědaje latinskoj bukvě Ęę. Jestvuje takože variant jotovany: Ѩ ѩ.

Mękkosť i sklanjańje končin:

Ne tyče sę.

## Bukva „Ųų”

Načto ta bukva?

Shodno s bukvojų „ę”, bukva „ų” takože označaje zvųk proizhođųći iz praslovjanskogo języka, i takože počętkovo nosovy zvųk. Zvųk sę zove „veliky jus”, zvųčil on pŕvotno podobno do tutčasnogo poljskogo „ą”. V romanizacijah praslovjanskogo i starocŕkovnoslovjanskogo čęsto upotrěbjaje sę bukvų <[Ǫ](https://en.wiktionary.org/wiki/Ǫ#Translingual) ǫ>, poneže v međuslovjanskom pišemo bukvų <Ų ų>, koja proizhodi iz litòvskogo alfabeta - tomu že v većinstvu dnešnjih językov toj zvųk prěměnil sę v „u”. Jednako ne vo vsih – čto bųdemo demonstrovati poniže:

| Msl | gųś | imajųći | zųb | bųdųt | glųboky | blųd |
| ---- | ----- | ----------- | ---- | ------------ | ----------- | ----------- |
| Pl | gęś | mający | ząb | będą | głęboki | błąd |
| Ru | гусь | имеющий | зуб | будут | глубокий | заблуждение |
| Be | гусь | маючы | зуб | будуць | глыбокі | блуд(зіць) |
| Uk | гусь | маючи | зуб | будуть | глибокий* | блуд(ити)** |
| Cz | husí | mající | zub | budou | hluboký | blud |
| Sk | husia | majúci | zub | budú | hl**·**boký | blud |
| Hr | guska | imajući | zub | oni će biti | duboki | zabluda |
| Sl | gos | imajoči | zob | bodo | globok | napaka |
| Bg | гъска | има**·**щи | зъб | те ще бъдат | Дълбок | заблуда |
| Mk | гуска | имај**·**ќи | заб | тие ќе бидат | длабок | заблуда |

\* V ukrajinskom bukva И odpovědaje zvųčeńjem bělorusskoj i rosijskoj Ы. Ukrajinsky jest velmi blizky bělorusskomu, tomu možlivo jest, že etimologija jest råvna

**Samo slovo „blud” izdaje sę ne jestvovati v bělorusskom i ukrajinskom, ale korenj jestvuje: v slovah kak „блудити” napriměr.

Većinstvo slovjanskyh językov jest mnogo doslědno v svojih refleksach Ųų, ale jest mnogo nedoslědnosti napriměr v makedonskom. Bliz vse języky imajųt vsekde refleks u/у, ale jest značna kolikosť izključenij. Napriměr češsky dosť čęsto imaje „ou” (v priměrah to ne prividno), slovenačsky bliz vsegdy imaje „o”, poneže makedonsky jest najbolje nedoslědny iz vsih. Dobro jest takože primětiti, že bulgarsky čęsto imaje „ъ”, zatom toj zvųk ne proizhodi tamo jedino od historičnogo tvŕdogo jera, ale takože od redukcije velikogo jusa.

Čim ona ne jest?

Ne jest to bezposrědny ekvivalent poljskoj bukvy Ą ą, i ne govori sę v međuslovjanskom nosovo.

Kaky imaje izgovor?

Do dneś ne imajemo oficiaľnogo prědložeńja radi izgovora toj bukvy. Istorično bylo mnogo variantov: [u:], [ow]. [ʊ] (toj točno variant jest dneś prědloženy v [Dinamičnom Slovniku](http://steen.free.fr/interslavic/dynamic_dictionary.html)). Jednako nedavno Roberto Lombino iměl velmi dobru myslj, že by bukvų tų izgovarjati slědujųćo:

[o]
https://en.wikipedia.org/wiki/Close-mid_back_rounded_vowel

Hoť znak IPA izględaje znajemo, ne jest to obyčno slovjansko „o”! Literě „o” odpovědaje zvųk IPA [ɔ]. [o] jest zvųk među slovjanskom „o”, a „u” – myslimo, že tako råzrěšeńje jest dobro, ibo toj zvųk jestvuje napriměr v slęzskom języku, a v nekojih južnyh językach bukva ų imaje refleks „o”. Tomu govorjeńje zvųka među „u” a „o” možno jest uznati za istinnų srědinų slovjanskogo izgovora toj bukvy.

Kde najčęstěje jų bųdemo uviděti?

● V ogromnom čislu råznyh slov, iz kojih něktore sųt: bųdųćnosť, blųd, dostųp, dotųd, dųb, glųboky, gųsty, krųg, lųka, nųđa, rųka, stųpati, zųb i mnogo, mnogo drugyh;

● V končině –ųći (aktivny sųčasny particip/pričęsťje glagolov);

● V končině –nųti (perfektiv mnogyh glagolov).

Zapis v standardnyh piśmah:

Uu/Yy – standardno pišemo prosto „u”. Kak hočemo byti bolje råzumlivi južnym Slovjanam, konkretno Slovencam – tògdy možemo vměsto „u” pisati „o”.

Zapis v naučnoj kirilici:

Ѫѫ – bukva iz starocŕkovnoslovjanskogo języka i pŕvotnoj kirilici, jej nazva „veliky jus”. Davněje označala nosovy zvųk <[Ǫ](https://en.wiktionary.org/wiki/Ǫ#Translingual) ǫ>. Najpozdněje iz živogo języka odstrånjena v 1945 g. (bulgarsky). Dneś v međuslovjanskom možno jest jų pisati na kirilici kako odpovědnik latinskogo Ųų. Jestvuje takože variant jotovany: Ѭ ѭ.

Mękkosť i sklanjańje končin:

Ne tyče sę.

I) Bukva „Śś”

Načto ta bukva?

Bukva označaje mękkosť sųglåsky „S”. Jest to svojstvo sěvernyh slovjanskyh językov i generaľno ne jestvuje v južnyh (izključeńjem jest črnogorsky variant sŕbsko-hrvatskogo, kde takoj zvųk jestvuje i na latinici jednakom grafemom sę go piše). Grafem možno jest najdti prěd vsem v języku poljskom, ale takože na črnogorskoj latinici i doľnolužičskom alfabetu. Iz neoficiaľnyh alfabetov, litera nahodi sę takože v bělorusskoj i ukrajinskoj latinici ili slęzskom alfabetu Steuera. Nakonec, kiriličny odpovědnik jestvuje vo vsih vòzhodnyh językach kako СЬсь. V črnogorskom korista sę bukvų С́ с́.

Råzlično od mękkyh sųglasòk takyh kak Ľľ, Ńń ili Ŕŕ v naučnom međuslovjanskom, a shodno s glåskami Ťť, Ďď i Źź, glåska Śś ne realizuje sę v digrafu „sj”. V tom digrafu glåsky „s” i „j” izgovarjajųt sę odděľno.

Glåska realizuje sę jednako kògdy poslě „s” bųde sę najdti smękčajųća samoglåska. Imajemo take dve: jať (ě) i ę. Zatom „sě” čitajemo råvno kak „śe”, a „sę” čitajemo kak „śæ”. Očevidno „ę” ne bųde imělo smękčajųćih svojstv jestli flavorizujemo tų bukvų na južny variant i odpovědaje ona jedino tvŕdomu „E” – tògdy „sę” bųde sę govorilo prosto „se”.

Čto sę tyče prigodnosti toj bukvy – ne imaje ona upotrěbjeńja v južnyh flavorizacijah i ne odpovědaje pozicijam v črnogorskom języku, kde pišųt „ś”. Jednakože v sěvernyh językach bukva može byti časom pomoćna i izměnjati značeńje slov (np. v poljskom „rys” (mužsky rod, neoživjeny) znači „skica”, poneže „ryś” (mužsky, oživjeny) označaje lěsnogo kota. Kromě togo, råzlika među „s” a „ś” kako finalnoj bukvě imennika vlivaje na mękkosť jego sklanjańja podòlg zakona o/e.

Čim ona ne jest?

Ne jest to jednako važna buvka kak Ćć i izpòlnjaje cělkom råzlične funkcije. Pomimo shodnogo izględa, bukva Ćć jest mnogo važnějša i bolje pomoćna. Ś takože ne imaje ničto spoľnogo s Š, koje jest važnym i standardnym zvųkom v každym iz slovjanskyh językov.

Kaky imaje izgovor?

V prirodnyh językach jestvujųt dva sposoby izgovarjańja mękkogo „s”. Tomu že obadva sųt jednako råzumlive i sposob izgovora ničego ne izměnjaje, međuslovjansky daje svobodų govorjeńja toj bukvy na izbrany sposob. Južni govoritelje koji ne imajųt toj glåsky v svojih językah, prěvažno ne bųdųt jej govorili sòvsěm.

[sʲ] – variant vòzhodnoslovjansky; „s” palatalizovano:
https://en.wikipedia.org/wiki/Palatalization_(phonetics)
[ɕ] – variant poljsky
https://en.wikipedia.org/wiki/Voiceless_alveolo-palatal_fricative

Kde najčęstěje jų bųdemo uviděti?

● V nazvah někojih zvěŕev: ryś, loś, losoś, karaś

● V slovah označajųćih vremę/čas: dneś, noćiś

● V pričęsťju „veś” (vśa, vse) i prědložniku „vśųdy”

● V slovah s korenjem „vśak-” (vśaky, vśako, vśakodenny, vśakogodišny)

● V prigodnyh slovah kak: pŕś, oś, prośba, piśmo, taśma, veś (selo)

Zapis v standardnyh piśmah:

Ss/Сс – standardne piśma ne imajųt mękkogo „s”, zatom pišemo tam prosto „s” tvŕdo.

Zapis v naučnoj kirilici:

СЬсь – zapis jest velmi prosty, Сс + mękky znak Ьь, shodno s tradicijejų smękčańja glåsòk v kirilici. Zvųk govori sę takože v položeńjah сѣ, сѧ zatože te buvky smękčajųt poprědnjų sųglaskų. Jotovane bukvy, jestli sųt prěz někogo pisane, ne smękčajųt Сс tomu že kak napisano vyše, „j” izgovarjaje sę odděľno.

Mękkosť i sklanjańje končin:

mękko (i, e)
Np.: ryś -> ryśem; ryśev

## Bukva „Źź”

Načto ta bukva?

Bukva označaje mękkosť sųglåsky „Z”, jest zatom zvųčny ekvivalent litery „Ś” opisanoj vyše. Bukvų tų možno jest najdti vo vsih jednakyh alfabetah čto „Ś”. Takože črnogorska kirilica imaje analogičny znak З́ з́.

Takože råzlično od mękkyh sųglasòk Ľľ, Ńń ili Ŕŕ v naučnom međuslovjanskom, a shodno s glåskami Ťť, Ďď i Śś, glåska Źź ne realizuje sę v digrafu „zj”. V tom digrafu glåsky „z” i „j” izgovarjajųt sę odděľno.

Glåska realizuje sę jednako kògdy poslě „z” bųde sę najdti smękčajųća samoglåska. Imajemo take dve: jať (ě) i ę. Zatom „zě” čitajemo råvno kak „źe”, a „zę” čitajemo kak „źæ”. Obadva slučaje jestvujųt v međuslovjanskom, hoť takyh slov jest velmi malo.

Bukva takože ne imaje ona upotrěbjeńja v južnyh flavorizacijah i ne odpovědaje pozicijam v črnogorskom języku, kde pišųt „ź”. V sěvernyh językach bukva može jednako decidovati o značeńju slova. t Råzlika među „z” a „ź” kako finalnoj bukvě imennika vlivaje na mękkosť jego sklanjańja podòlg zakona o/e, a takože može (ale ne trěbuje) davati informacijų o rodu imennika (kak jest „ź” jest vyše pravdopodobno, že rod jest žensky).

Čim ona ne jest?

Ne jest to buvka analogična do Ćć i izpòlnjaje cělkom råzlične funkcije. Ne jest takože svęzana s Žž.

Kaky imaje izgovor?

Kak jest to v slučaju glåsky „ś”, takože i mękko „z” imaje dva prirodne sposoby izgovarjańja koje ne vlivajųt na råzumlivosť, tomu obadva sųt dozvoljene.

[zʲ] – variant vòzhodnoslovjansky; „z” palatalizovano:
https://en.wikipedia.org/wiki/Palatalization_(phonetics)
[ʑ] – variant poljsky
https://en.wikipedia.org/wiki/Voiced_alveolo-palatal_fricative

Kde najčęstěje jų bųdemo uviděti?

● V slovah: galųź, gręź, groźba, svęź, jaź, klådeź, kneź, koźji, maź, sliź, vitęź i proizhodnyh. Slovnik dneś ne imaje bolje slov s tų bukvų v pravopisu.

Zapis v standardnyh piśmah:

Zz/Зз – standardne piśma ne imajųt mękkogo „z”, zatom pišemo tam prosto „z” tvŕdo. Hoť napriměr češsky język svoje „ž” izgovarjaje dosť mękkko, iz etimologičnyh pričin ne jest dobro mękko „z” zapisyvati kak „ž” – moglo by to jedino vvěsti zaměšańje.

Zapis v naučnoj kirilici:

ЗЬзь – Kak v ostalyh mękkyh sųglåskah, Зз + mękky znak Ьь, shodno s tradicijejų smękčańja glåsòk v kirilici. Zvųk govori sę takože v položeńjah зѣ, зѧ zatože te buvky smękčajųt poprědnjų sųglaskų. Jotovane bukvy, jestli sųt prěz někogo pisane, ne smękčajųt Зз tomu že kak napisano vyše, „j” izgovarjaje sę odděľno.

Mękkosť i sklanjańje končin:

mękko (i, e)
Np.: knęź -> knęźem; knęźev

K) Bukva „Ťť”

Načto ta bukva?

Bukva označaje mękko ili palataľno „t”, koje jest svojstvom vsih sěvernyh јęzykov, ale ne vystųpaje v južnyh. Tomu upotrěbimosť toj bukvy ograničaje sę ko sěvernoj flavorizacije piśma. Češsky takože ne imaje toj glåsky v većinstvu pozicij, v kojih jest ona napriměr na slovačskom ili vòzhodnyh językach. V poljskom i bělorusskom, a takože slęzskom i gornolužičskom bukva prěměnila sę v „Ćć” v procesu dvojnoj palatalizacije (ne myliti s međuslovjanskom „Ćć” – cělkom råzlična etimologija i pozicije v slovah).

Južni Slovjani govorjųt vsegdy tvŕdo „t”, jednako sěvernym Slovjanam mękky izgovor može zvųčiti bolje blizko i prirodno. Råzličańje među mękkym a tvŕdym „t” takože pomagaje sěvernym slovjanam råzråzniti među ženskym a mužskym rodom imennika – ženske slova končųt sę glåvno na mękko „t”, a mužske na tvŕdo.

Na počętku slova znak „ť” jestvuje jedino v slovu „ťma”, ale glåska izjavjaje sę v několiko slovah v kombinacijah „tě” ili „tę”.

Čim ona ne jest?

Hoť odpovědaje poljskomu i bělorusskomu „ć” iz pričiny dvojnoj palatalizacije v tyh językah, v međuslovjanskom govori sę inače než v tyh językah i ne imaje ničto obćego s međuslovjanskym „ć” (cělkom råzlična etimologija i města v kojih sę nahodi).

Kaky imaje izgovor?

Kak vyše, jestvujųt dva glåvne sposoby izgovarjańja toj glåsky i obadva sųt dozvoljene na međuslovjanskom tomu že ne dělajųt råzliky v råzuměńju:

[tʲ] – variant vòzhodnoslovjansky; „t” palatalizovano:
https://en.wikipedia.org/wiki/Palatalization_(phonetics)
[c] – variant češsky/slovačsky
https://en.wikipedia.org/wiki/Voiceless_palatal_stop

Kògdy poslě „ť” jest „j”, tògdy obědvě glåsky izgovarjajųt sę odděľno, zatom napriměr končina „-ťje” govori sę v praktikě bolje kak „ťije”, s kråtkym zvųkom „i” među mękkym „t” a „j”.

Kde najčęstěje jų bųdemo uviděti?

● V slovah: dosť, hoť, kosť, lesť, mųť, nenavisť, niť, opęť, past, pųť, sěť, smeť, svaťba, ťma, věsť i mnogo drugyh

● V čislah: pęť, šesť, devęť, desęť, takože v končinah: –nadsęť –desęť

● V končině „–osť” v imennikah nevtraľnogo roda, np.: dòlgosť, efektivnosť, istinnosť, krasivosť, moćnosť i mnogo drugyh;

● V končině „-ťje”, koja nahodi sę v imennikah proizhođųćih od glagolov (np. biti -> biťje), a takože v modifikovanyh slovah končųćih sę na „ť” s sufiksom „je” (np. čęsť -> pričęsťje)

● V končině „-ťji” (оd sufiksa „|–ji”): pridavnik „jagnęťji” ili rędny čislovnik „treťji”.

Zapis v standardnyh piśmah:

Tt/Тт – standardne piśma ne imajųt mękkogo „t”, zatom pišemo tam prosto „t” tvŕdo.

Zapis v naučnoj kirilici:

ТЬть – Kak v ostalyh mękkyh sųglåskah, Тт + mękky znak Ьь, shodno s tradicijejų smękčańja glåsòk v kirilici. Zvųk govori sę takože v položeńjah тѣ, тѧ zatože te buvky smękčajųt poprědnjų sųglaskų. Jotovane bukvy, jestli sųt prěz někogo pisane, ne smękčajųt Тт tomu že kak napisano vyše, „j” izgovarjaje sę odděľno.

Mękkosť i sklanjańje končin:

mękko (i, e)
Np.: degeť -> degťem; degťev

## Bukva „Ďď”

Načto ta bukva?

Bukva označaje mękko ili palataľno „d”, koje jest svojstvom vsih sěvernyh јęzykov, ale ne vystųpaje v južnyh. Tomu upotrěbimosť toj bukvy ograničaje sę ko sěvernoj flavorizacije piśma. Češsky takože ne imaje toj glåsky v većinstvu pozicij, v kojih jest ona napriměr na slovačskom ili vòzhodnyh językach. V poljskom i bělorusskom, a takože slęzskom i obodvoh lužišckyh bukva prěměnila sę v „DŹdź” v procesu dvojnoj palatalizacije (ne myliti s međuslovjanskom „Đđ” – cělkom råzlična etimologija i pozicije v slovah).

Južni Slovjani govorjųt vsegdy tvŕdo „d”, jednako sěvernym Slovjanam mękky izgovor može zvųčiti bolje blizko i prirodno.

Bukva ne stoji na počętku žadnogo slova v međuslovjanskom języku, ale glåska už da – v kombinacijah „dě” ili „dę”.

Čim ona ne jest?

Hoť odpovědaje poljskomu i bělorusskomu „dź” iz pričiny dvojnoj palatalizacije v tyh językah, v međuslovjanskom govori sę inače než v tyh językah i ne imaje ničto obćego s međuslovjanskym „đ” (cělkom råzlična etimologija i města v kojih sę nahodi).

Kaky imaje izgovor?

Kak vyše, jestvujųt dva glåvne sposoby izgovarjańja toj glåsky i obadva sųt dozvoljene na međuslovjanskom tomu že ne dělajųt råzliky v råzuměńju:

[dʲ] – variant vòzhodnoslovjansky; „t” palatalizovano:

https://en.wikipedia.org/wiki/Palatalization_(phonetics)
[ɟ] – variant češsky/slovačsky
https://en.wikipedia.org/wiki/Voiced_palatal_stop

Analogično k glåskě bezzvųčnoj: kògdy poslě „ď” jest „j”, tògdy obědvě glåsky izgovarjajųt sę odděľno. „-ďje” govori sę v praktikě bolje kak [ďi’je], s kråtkym zvųkom „i” među mękkym „ď” a „j”.

Kde najčęstěje jų bųdemo uviděti?

● V popularnyh slovah: gvozď, kaď, loď, měď, orųďje, sųďba, věďma, želųď i mnogo drugyh

● V končině „-ďje”, koja nahodi sę v modifikovanyh imennikah, np.: dòžď -> bezdòžďje; milosŕďje; pravosųďje i drugyh

● Vo vsih izražeńhaj s elementom “-nebųď”, kak np: kògdy-nebųď, kako-nebųď, kde-nebųď, koj-nebųď itd.

Zapis v standardnyh piśmah:
Dd/Дд – standardne piśma ne imajųt mękkogo „d”, zatom pišemo tam prosto „d” tvŕdo.

Zapis v naučnoj kirilici:

ДЬдь – Kak v ostalyh mękkyh sųglåskah, Дд + mękky znak Ьь, shodno s tradicijejų smękčańja glåsòk v kirilici. Zvųk govori sę takože v položeńjah дѣ, дѧ zatože te buvky smękčajųt poprědnjų sųglaskų. Jotovane bukvy, jestli sųt prěz někogo pisane, ne smękčajųt Тт tomu že kak napisano vyše, „j” izgovarjaje sę odděľno.

Mękkosť i sklanjańje končin:

mękko (i, e)
Np.: grozď -> grozďem; grozďev

M) Bukva „Ŕŕ”

Načto ta bukva?

Bukva označaje mękko ili palataľno „r”, koje kako glåska jest sę shrånilo vo vsih sěvernyh јęzykah, ale ne vystųpaje v južnyh. Iz sěvernyh językov, glåska (ili zvųk, koj od njej proizhodi) izjavjaje sę s råznojų čęstotojų zavisno od języka. V poljskom ili češskom velmi čęsto uvidimo „rz” či „ř”, poneže v slovačskom v većinstvu slučajov ta glåska izčezla (časom jednako sę shrånila, kak np. v slově „rieka”). V vòzhodnyh językah glåska shrånila sę najbolje v rosijskom, menje v ukrajinskom i najmenje v bělorusskom јęzyku. Međuslovjansky shranjaje tų glåskų v každom položeńju.

Mękkosť bukvy „r” v međuslovjanskoj ortografije može sę . Očevidno, „r” bųde sę mękko izgovarjalo v položeńjah „rě” i „rę”, ale kromě togo, sųt dva sposoby zapisyvańja mękkogo „r”, zavisno od situacije.

\1) „rj” – prěd samoglåskami (v praktikě a, e, u). Ortografija shranjaje sę vo vsih padežah i čislah, np.: burja, burji, burje, (ale: „burej”!) itd. Tako upotrěbjeńje najčęsťeje bųde v imennikah v imeniteljniku i slovah sòdržajųćih čęsť „-rjen-” i podobnyh. Toj zakon ortografije ostaje pravdopodobno tomu, že slova kak „morje” sųt velmi važne i popularne i govorjųt sę mękko v većinstvu slovjanskyh językov, tomu prostějši pravopis shranjaje sę takože v osnovnoj međuslovjanskoj ortografije.

\2) „ŕ” – v ostalyh situacijah:

● Prěd sųglåskami, np.: boŕba

● Kako označeńje mękkogo r silabičnogo, np. pŕvy, dŕžati

● V formah prěměnjenyh tvŕdogo „r” v časovańju glagolov, np. „orati”, ale „on oŕe”.

● Shranjaje sę poslě časovańja ili sklanjańja slov, koje v imeniteljniku imajųt už na koncu „ŕ”, napriměr rybaŕ, rybaŕa, rybaŕev itd.

Čim ona ne jest?

Mękko „r” trudno jest s něčim pomyliti.

Kaky imaje izgovor?

Grafem „ŕ” imaje dva možne izgovory, zavisno od togo, či jest normaľno, ili silabično.
[rʲ] –„r” palatalizovano, govorimo kògdy ne tvori silaby.
https://en.wikipedia.org/wiki/Palatalization_(phonetics)
[ʲər] – tako govorimo kògdy „ŕ” tvori silabų, napriměr: vŕh govori sę [v ʲərh].

Analogično k poprědnjo opisanym mękkym sųglåskam: kògdy poslě „ŕ” jest „j”, tògdy obědvě glåsky izgovarjajųt sę odděľno. „-ŕje” govori sę v praktikě bolje kak [ri’je], s kråtkym zvųkom „i” među „r” a „j”.

Kde najčęstěje jų bųdemo uviděti?

● V popularnyh slovah takyh kak: boŕba, četvŕty, dŕžava, jaŕmo, moŕsky, mŕtvy, pŕś, pŕnik, pŕvy, vŕh, smŕť i mnogo drugyh

● Prěd končinami –je i –ji, napriměr: bezvěŕje, bobŕji i drugyh

● Na koncu slov označajųćih čęsto profesije/zajęťja, napriměr: rybaŕ, gospodaŕ, hronikaŕ, pčelaŕ, veterinaŕ, vråtaŕ i drugyh

Zapis v standardnyh piśmah:

Rr/Рр – standardne piśma ne imajųt mękkogo „d”, zatom pišemo tam prosto „d” tvŕdo.

Zapis v naučnoj kirilici:

РЬрь – Kak v ostalyh mękkyh sųglåskah, Рр + mękky znak Ьь, shodno s tradicijejų smękčańja glåsòk v kirilici. Zvųk govori sę takože v položeńjah рѣ, рѧ zatože te buvky smękčajųt poprědnjų sųglaskų. Tomu že ortografija v kirilici odpovědaje 1:1 ortografije latinskoj, slučaje kògdy zvųk na latinici zapisuje sę „rj”, na kirilici takože sę tako zapisuje, napriměr „burja” = „бурја”. V takyh slučajah možno jest vměsto „ја” (i analogičnyh) napisati jotovanų bukvų, jestli někto take piše. V slovah, kde na latinici „ŕ” jest na końcu slova, zapis shranjaje sę takože poslě sklonjeńja, napriměr caŕ = царь; caŕa = царьа (bez upotrěbjeńja bukvy „ј”). „J” shranjaje sę v končině „-ŕje”: „-рьје”. Ako že v języku ne imaje slučajov, kde „r” i „j” izgovarjajųt sę odděľno, jestli někto koristaje jotovane bukvy, možno jest jih pisati takože v povyše opisanyh slučajah, np.: caŕa = царя.

Mękkosť i sklanjańje končin:

mękko (i, e)
Np.: caŕ -> caŕem; caŕev

N) Bukva „Ńń”

Načto ta bukva?

Bukva jest na to, že by signalizovati odděľny izgovor zvųku „nj” (mękko „n”) od zvųku „j” – to jest jej jedina rola v naučnom pravopisu.

Kak možno było vyše prěčitati, v naučnom pravopisu končina „-je” jest odděľna od korenja slova. Pravda jest, že smękčaje poprědnjų sųglåskų, ale sama takože vsegdy ostaje napisana. Tomu vse končiny kak –ťje, -ďje, -ŕje itd. imajųt znak mękkoj sųglåskyprěd „j”. Nj ne jest tu izklučeńjem. Bukva „ń” jest potrěbna tomu že bez njej bysmo trěbovali pisati „–njje”, čto izględaje neprirodno i liho. Tomu upotrěbjamo bukvų „ń” i pišemo „–ńje”. Sama litera prirodno jestvuje v językach: poljskom, kašubskom i obodvoh językah lužičskyh, a takože na bělorusskoj latinkě, a takože vo vsih prědoženyh versijah ukrajinskoj latinici. Čehi i Slovaki v zaměn koristajųt bukvų „ň”.

Čim ona ne jest?

Ne jest koristana v pisańju glåsky „ń” v každom slučaju – obyčno pišemo prosto „nj”.

Kaky imaje izgovor?

Zvųk jestvuje v každom slovjanskom języku, tomu jest znajemy každomu govoritelju. Pisano obyčajno „nj” takože děli toj izgovor.
[ɲ]
https://en.wikipedia.org/wiki/Palatal_nasal

Tomu že znak „ń” pisany jest jedino prěd „j”, jediny jego cělj jest taky, že by naznačiti, že te dva zvųky govori sę odděľno. Zatom napriměr „akańje” bųde sę govorilo dólgo, ili s kråtkym „i” među „ń” a „j”: [akani’je]”. V prirodnyh językach podobna situacija jest jedino v bělorusskom i ukrajinskom, kde odpovědnik končiny „-ńje” takože govori sę dólgo – v ostalyh językah govori sę kråtko. Dòlgosť izgovora označaje sę dvojnojų sųglåskojų „н”. Priměr: međuslovjansko slovo „glåsovańje”, na bělorusskom: галасаванне, na ukrajinskom: голосування.

Kde najčęstěje jų bųdemo uviděti?

● Vo vsih slovah s končinojų „-ńje”. Jest to bliz jedino upotrěbjeńje toj bukvy, ale lista tyh slov jest velmi dòlga, tomu bukvų možno jest čęsto uviděti v piśmu. Někoje priměry: akańje, zaražeńje, nastaveńja, učeńje, smęteńje, råzvažańje i mnogo, mnogo drugyh

● V pridavnikah proizhođųćih od někojih imennikov, napriměr vråna -> vråńji; konj -> końji (råzlično značeńje od „konjsky”, np.: „jehali jesmo końjo”) – råvno kak vyše, že by označiti odděľny izgovor „ń” i „j”.

Zapis v standardnyh piśmah:

NJnj/НЬнь – Dvuznak „nj” jest jediny sposob zapisyvańja togo zvųka v osnovnom pravopisu, hoť shranjaje sę takože v naučnom. V kirilici „н” i „л” sųt jedine bukvy s kojimi piše sę mękky znak na osnovnoj ortografije.

Zapis v naučnoj kirilici:

НЬнь – mękko „n” na kirilici piše sę vsegdy kak „нь”. Jedina råzlika među kirilicojų naučnojų a osnovnojų jest taka, že na naučnoj takože jest speciaľna situacija kògdy „ј” jest poslě „нь”. Napriměr na osnovnoj kirilici slovo „akańje” (prosto „akanje” na osnovnoj latinici) zapišemo „аканье”, poneže na naučnoj kirilici zapišemo go „аканьје” – že by signalizovańje dòlžejšego izgovora v naučnom variantu takože było shrånjeno.

Mękkosť i sklanjańje končin:

Ne tyce sę. Bukva nikògdy ne jest pisana na koncu slov. Slova so standardnom „nj” sklanjajųt sę mękko, napriměr konj -> konjev.

## Bukva „Ľľ”

Načto ta bukva?

Poslědnja bukva, kojų obgovorimo v tom råzråbotańju jest „ľ”. Znak možno jest najdti jedino v oficiaľnom pravopisu slovačskogo języka, ale jestvuje takože v někojih versijah ukrajinskoj latinky (Jireček, Lučuk). Jej smysl jest analogičny do bukvy „ń” – že by označati kògdy mękky zvųk „l” govori sę odděľno od „j”. Jednakože v odråzlikě od „ń”, ta bukva imaje takože druge upotrěbjeńja.

Vse slovjanske języky råzličajųt normaľno (tvŕdo) i mękko „l”. Shrånilo sę ono jednakože v råznoj měrě zavisno od języka. Napriměr češsky cělkom ne imaje samostojnogo mękkogo „l”, a zvųk toj govori sę jedino kógdy „l” jest prěd někojimi samoglåskami – v ostalyh slučajah mękko i tvŕdo „l” sjedinili sę. Slovačsky i južne języky imajųt mękko „l” jedino v ustaljenyh pozicijah, kak napriměr v jihnyh versijah slova „polje”: (slovačsky: „poľa”, hrvatsky: „polje”). Poljsky i vse vòzhodnoslovjanske języky takože imajųt povyše upotrěbjeńje zvųka, ale kromě togo jestvuje on v nih takože po prěměnjeńju tvŕdogo „l” poslě napriměr tvorjeńja pridavnikov iz imennikov. Poljsky i vòzhodne języky sųt v tom vse dosť doslědne.

Tomu v međuslovjanskom jest råzlika v pisańju mękkogo „l” – imajemo dva sposoby:
\- „lj” – piše sę tako v tyhže slučajah kògdy v slovačskom piše sę „ľ” (hoť ne vsegdy, časom v međuslovjanskom råvny efekt daje l+ě) – sųt to vyše opisane „ustaljene pozicije” – slova slovjanskogo proizhođeńja, koje vždy tam iměli mękke „l”. Napriměr vyše spomněno slovačsko „poľa” – polje; a takože: „Poľsko” – Poljska; „badateľ” – råziskyvatelj; „ľudia” – ljudi; „cieľ” – cělj i tak dalje. „Lj” piše sę takože v pozajętyh slovah prěd samoglåskami, kak napriměr: aljur, cirkulj, dizelj i drugyh.

\- „ľ” – piše sę v slědujųćih slučajah:

● Kògdy trěba jest odděliti mękko „l” od „j”, napriměr v slově „usiľje”;

● V slovah proizhođųćih od slov pozajętyh iz romanskyh językov ili anglijskogo končųćih sę na „-al”, poslě prěměnjeńja v pridavnik ili imennik so svojstvami pridavnika. Najčęstěje realizuje sę to v končinah „–aľny” i „–aľnosť”. Dobrym priměrom jest slovo „moral”, koje prěměnjaje sę v „moraľny” ili „moraľnosť”. Poljaki, Ukrajinci, Rusi i Bělorusi glåvno ne bųdųt iměli s tom žadnogo problema, hoť časom mogųt byti male råzliky (napriměr slovo „moral” imaje mękko „l” vo vsih vòzhodnyh językah);

● Takože v slovjanskyh slovah, koje v pŕvotnoj formě imajųt tvŕdo „l”, ale koje prěměnjaje sę v mękko poslě transformacije v pridavnik, np. pravilo -> praviľny i tak dalje;

● V končině „–ľsky”, kak napriměr sělo -> sěľsky, Gvatemala -> gvatemaľsky. Slova, koje v pŕvotnoj formě imajųt na koncu „lj”, shranjajųt go, np.: prijatelj -> prijateljsky (Slovnik dneś podaje jedno izključeńje: Izraelj -> izraeľsky – možlivo jest to pogrěška);

● V končině „–ľstvo”, napriměr dělati -> zemjeděľstvo, hvala -> samohvaľstvo itd.

Čim ona ne jest?

Ne jest normaľnom sposobom pisańja mękkogo „l” – kako osnovny tako i naučny pravopis obyčajno koristaje k tomu cělju digraf „lj”. Pravopisańje zavisi jednako od vyše opisanyh pravil.

Kaky imaje izgovor?

Sųt dva sposoby izgovarjańja mękkogo „l”. Poljaki prirodno izgovarjajųt mękko „l” kak nevtraľno [l], ale toj zvųk jest prědloženy kako jedna s možnyh alternativ izgovora normaľnogo, tvŕdogo „l” (tomu že na jugu tako govori sę nevtraľno „l”). Tomu mękko „l” imaje slědujųće možnosti, råvno dozvoljene zavisno od preferencij:

[lʲ] – palataľno „l”, taky izgovor vladaje v vòzhodnyh dŕžavah

https://en.wikipedia.org/wiki/Palatalization_(phonetics)

[ʎ] – toj zvųk govori sę v Slovačsku i južnyh slovjanskyh krajinah

https://en.wikipedia.org/wiki/Palatal_lateral_approximant

Kògdy znak „ľ” pisany jest prěd „j”, izgovor jest odděľny, kak vo vsih poprědnih slučajah. Zatom napriměr „usiľje” bųde sę govorilo dólgo, ili s kråtkym „i” među „ľ” a „j”: [usili’je]”. Ponovno, vòzhodne języky imajųt podobne praktiky: v rosijskom piše sę to slovo: „усилие” (dodatočno „и” signalizuje dòlgy izgovor), a ukrajinsky označaje to ješče lěpje, dvojnojų sųglåskojų: „зусилля”.

Kde najčęstěje jų bųdemo uviděti?

Slučaje, v kojih piše sę bukvų „ľ” opisane sųt povyše, zatom poniže bųde jedino lista priměrov slov s tojų bukvojų:
bezsiľny, centraľny, čěľny, globaľny, ideaľny, iskaľnik, kadiľnica, lojaľnosť, mobiľnosť, načeľnik, neumysľny, obiľje, odděľny, praviľny, orľji, pčeľji, pľama, požiraľnik, profesionaľny, remesľnik, siľny, smŕteľny, stekľnik, světiľnik, umysľno, vòzkličaľnik, žiľny i mnogo drugyh

Zapis v standardnyh piśmah:

LJlj/ЛЬль – Dvuznak „lj” jest jediny sposob zapisyvańja togo zvųka v osnovnom pravopisu, hoť shranjaje sę takože v naučnom. V kirilici „н” i „л” sųt jedine bukvy s kojimi piše sę mękky znak na osnovnoj ortografije.

Zapis v naučnoj kirilici:

ЛЬль – mękko „l” na kirilici piše sę vsegdy kak „ль”. Jest to mnogo ulegšeńje, tomu že na latinici sųt dva råzlične sposoby pisańja togože zvųka, každy mnogo i čęsto koristany. Analogično do mękkogo „n”, takože tu kirilicoja naučna råzličaje sę od osnovnoj v zapisyvańju „ј” jest poslě „ль”. Napriměr na osnovnoj kirilici slovo „usiľje” (prosto „usilje” na osnovnoj latinici) zapišemo „усилје”, poneže na naučnoj kirilici zapišemo go „усильје” – i ponovno imaje to vliv na dòlgosť izgovora.

Mękkosť i sklanjańje končin:

Ne tyce sę. Bukva nikògdy ne jest pisana na koncu slov. Slova so standardnom „lj” sklanjajųt sę mękko, napriměr krålj -> kråljev.