###### tags: `tłumaczenie`
# 1. Czym jest płeć społeczno-kulturowa (gender)?

Zespół zachowań, norm i wartości przypisanych przez kulturę do każdej z płci. Jest to suma cech osobowości, stereotypów i ról płciowych, rozumianych w danym społeczeństwie jako kobiece lub męskie, przyjmowanych przez kobiety i mężczyzn w zakresie danej kultury w drodze socjalizacji, niewynikających bezpośrednio z biologicznych różnic w budowie ciała między płciami, czyli dymorfizmu płciowego.

Jeśli prześledzić etymologię tego słowa do jego łacińskich korzeni, gender oznacza po prostu *"rodzaj"*. Normandzki termin *gendre* używano już w XII wieku, aby opisać *"bycie mężczyzną lub kobietą"*.

Wiele osób przypisuje ten termin psychologowi Johnowi Money’owi, który zaproponował użycie *"gender"* w 1955 roku, aby odróżnić płeć psychiczną od płci fizycznej. Money nie był jednak pierwszym, który to zrobił. Antropolog kulturowy Margaret Mead użyła tego terminu w 1949 roku w swojej książce *"Male and Female"*, aby odróżnić zachowania i role związane z zachowaniami i rolami narzuconymi przez płeć od płci biologicznej. W *The American Journal of Psychology* (vol. 63, no. 2, 1950, pp. 312) pojawił się następujący opis tej publikacji:

> Jest to książka, która ponadto wykracza poza swoje założenie; informuje bowiem czytelnika zarówno o *"płci"*, jak i o *"gender"*, o męskich i kobiecych rolach, jak również o mężczyźnie i kobiecie oraz ich funkcjach reprodukcyjnych.
> Margaret Mead przechodzi od szczegółowego rozgraniczenia do bardziej ogólnego porównania mężczyzn i kobiet w kilku społecznościach, dochodząc w końcu do analizy wzorców płciowych w naszym własnym otoczeniu i w naszych czasach.

**Płeć człowieka (ang. *„sex”*)** jest podzielona na trzy kategorie:
**Genotyp:** genetycznie zdefiniowany chromosomalny kariotyp organizmu (XX, XY i wszystkie ich warianty).
**Fenotyp:** obserwowalne pierwotne i wtórne cechy płciowe (narządy płciowe, rozmieszczenie tkanki tłuszczowej i mięśniowej, budowa kości itp.) *[W języku angielskim stosowany jest podział cech płciowych na pierwszo- i drugorzędowe. W Polsce częściej przyjmuje się podział na pierwszo-, drugo- i trzeciorzędowe cechy płciowe]*
**Płeć (ang. *„gender”*):** nieobserwowalne cechy płciowe, wewnętrzny model mentalny danej osoby dotyczący jej własnej płci i sposób, w jaki ją wyraża.

Każdy z tych trzech aspektów może znaleźć się na jednym z wielu poziomów wartości. Na lekcjach przyrody w szkole podstawowej prawdopodobnie nauczono Cię, że genotyp jest binarny - żeński (XX) lub męski (XY), podczas gdy w rzeczywistości istnieje kilkanaście innych możliwości, które mogą wystąpić u ludzi.

Podobnie, wiele osób uważa, że fenotyp jest również binarny, ale biolodzy od setek lat uznają, że kiedy zbierzesz wszystkie cechy płciowe w całej populacji, w rzeczywistości otrzymasz rozkład bimodalny, w którym większość populacji mieści się w percentylu dwóch grup. Oznacza to, że niektórzy ludzie, po prostu z natury tego, jak działa życie, wypadają poza typowe dwa podziały. Wielu ludzi plasuje się pośrodku, posiadając cechy obu płci.

Płeć społeczno-kulturowa *(gender)* jest jednak o wiele bardziej... ezoteryczna. Istnieje wiele różnych sposobów, na które ludzie próbowali zilustrować spektrum płci, ale żaden z nich nie uchwycił go do końca, ponieważ samo spektrum jest bardzo abstrakcyjnym pojęciem.

W skrócie wygląda to tak, że niektórzy ludzie są bardzo męscy, niektórzy bardzo kobiecy, niektórzy w ogóle nie czują płci, niektórzy czują obie, niektórzy są pośrodku, niektórzy lądują na krawędziach. Niektórzy ludzie oscylują po całym spektrum w nieprzewidywalny sposób, zmieniając się jak wiatr. Tylko jednostka może określić swoją własną tożsamość płciową, nikt inny nie może jej tego narzucić.

Płeć społeczno-kulturowa *(gender)* jest po części konstruktem społecznym, po części wyuczonym zachowaniem, a po części procesem biologicznym, który kształtuje się bardzo wcześnie w życiu człowieka.

Obecne dowody zdają się sugerować, że płeć społeczno-kulturowa *(gender)* danej osoby jest ustalana podczas ciąży, gdy formuje się kora mózgowa (więcej na ten temat w części *„Przyczyny dysforii płciowej”*). Ten model mentalny informuje, na poziomie podświadomości, do jakich aspektów spektrum płciowego dana osoba będzie się skłaniać. Wpływa on na zachowanie, postrzeganie świata, sposób, w jaki doświadczamy atrakcyjności (niezależnie od orientacji seksualnej i wpływów hormonalnych) i jak nawiązujemy relacje z innymi ludźmi.

Płeć społeczno-kulturowa *(gender)* wpływa również na oczekiwania, jakie mózg ma wobec środowiska, w którym przebywa *( a więc Twojego ciała)*, a kiedy to środowisko nie spełnia tych oczekiwań, mózg wysyła sygnały ostrzegawcze w postaci depresji, depersonalizacji, derealizacji i dysocjacji. Są to podświadome sposoby informowania nas przez mózg, że coś jest bardzo nie tak.

> **Habitus** *[łac., „nawyk”]*
> Społecznie zakorzenione nawyki, umiejętności i dyspozycje; sposób, w jaki dana osoba postrzega świat i reaguje na niego.

W kwestii społecznej płeć społeczno-kulturowa *(gender)* wiąże się z naszym habitusem: naszą prezencją, naszymi manierami i zachowaniami, tym, jak się komunikujemy, jak reagujemy, jakie są nasze oczekiwania wobec życia i role, które pełnimy, idąc przez życie. Autorka Susan Stryker opisała habitus w swojej książce *Transgender History:*
>
> Wiele z nich polega na manipulowaniu naszymi drugorzędnymi cechami płciowymi, aby przekazać innym nasze własne poczucie tego, kim się czujemy, że jesteśmy - czy kołyszemy biodrami, mówimy rękoma, przybieramy na wadze na siłowni, zapuszczamy włosy, nosimy ubrania, które podkreślają nasz dekolt, golimy pachy, pozwalamy, aby zarost był widoczny na naszej twarzy, czy mówimy z rosnącym lub opadającym akcentem na końcu zdania. Często te sposoby poruszania się i stylizacji stały się tak zinternalizowane, że uważamy je za naturalne, mimo że - biorąc pod uwagę, że są to rzeczy, których nauczyliśmy się poprzez obserwację i praktykę - można je lepiej zrozumieć jako kulturowo nabytą *"drugą naturę".

W rzeczy samej, są to wszystko czynniki kulturowe; rzeczy, które rozwinęły się w populacji z biegiem czasu. Niezależnie od tego, że są one zasadniczo *"wymyślone"*, nadal są silnie związane z płcią, a człowiek ma tendencję do łączenia się z genderowym habitusem swojego wewnętrznego *"ja"*, nawet nie zdając sobie z tego sprawy. Kiedy odmawia się nam dostępu do tych aspektów społecznych, skutkuje to dyskomfortem związanym z naszą pozycją społeczną w życiu.

Eksperymenty Johna Money’a miały na celu potwierdzenie jego tezy, że płeć jest wyłącznie konstruktem społecznym i że każde dziecko można wychować tak, by wierzyło, że jest tym, kim je nauczono. Jego eksperyment okazał się wielką porażką (patrz rozdział *Dysforia w zakresie aspektów biochemicznych*). Płeć się nie zmienia, każdy człowiek jest tej samej płci w wieku 40 lat, co w wieku 4 lat. To, co się zmienia, to nasze osobiste rozumienie naszej płci, gdy dojrzewamy jako jednostki.

Te negatywne objawy (depresja, derealizacja, dyskomfort społeczny) są objawami dysforii płciowej.

*Gender* to nie to samo co orientacja seksualna. Orientację opisujemy za pomocą terminów odnoszących się do płci (homoseksualna/heteroseksualna/biseksualna itd.), ale *gender* samo w sobie nie ma wpływu na seksualność, a seksualność nie odgrywa żadnej roli w *gender*.

**Co to znaczy być osobą niebinarną?**

Niebinarność można w zasadzie uprościć jako brak wyłącznej przynależności do płci męskiej lub żeńskiej. Może to być brak przynależności do którejkolwiek z tych tożsamości *(agender)*, całkowite przynależność do obu *(bi-gender)*, zrównoważona przynależność do obu *(androgynia)*, przynależność zmieniająca się z dnia na dzień *(genderfluid)*, częściowa przynależność *(demigender)* lub nawet przynależność do całego spektrum płci jednocześnie *(pangender)*.

Może to być przynależność do niektórych aspektów danej płci, ale nie do innych. Na przykład jako *demigirl* może określać się osoba, której po urodzeniu przypisano płeć żeńską, a która odczuwa tylko częściowy związek z kobiecością, lub może to być osoba przypisana po urodzeniu do płci męskiej, która przyjmuje terapię hormonalną w celu złagodzenia dysforii związanej z wyglądem fizycznym i ma fenotyp kobiecy, ale nie odczuwa silnego związku ze społecznymi aspektami kobiecości.

W kategoriach ogólnych strona ta będzie opisywać płeć w sensie tożsamości binarnych (mężczyzna/kobieta) vs. tożsamości niebinarne, ale jest to zabieg zastosowany wyłącznie w celu uproszczenia tekstu. Musisz jednak wiedzieć, że temat doświadczania i ekspresji płci jest o wiele, wiele bardziej skomplikowany niż ten prosty podział.