---
# System prepended metadata

title: Untitled

---

### B) Medyczna tranzycja

Autorzy książki wielokrotnie przedstawiają tranzycję jako interwencję nie wspomagającą zdrowia psychicznego lub wręcz pogarszającą stan osób transpłciowych:

> *Niektóre osoby trans stwierdzają, że choć nie spotykają się ze zbyt wieloma nieprzyjemnościami i dyskryminacją, to nadal mogą doświadczać depresji i myśli samobójczych po tranzycji. Może być to powiązane z rozczarowaniem następującym po fizycznej i społecznej tranzycji kiedy osoba zdaje sobie sprawę, że nie jest to rozwiązanie na jakie miała nadzieję* (str.56).

> *Rodziny i specjaliści mogą mieć wrażenie, że postępują po ludzku, próbując ulżyć dręczącym symptomom dysforii płciowej. Ale istnieją dowody świadczące o tym , że wspieranie dążeń do tranzycji może pogorszyć udrękę psychiczną, zamiast ją zmniejszyć* (str. 246).

W obu powyższych przypadkach autorzy nie powołują się na jakiekolwiek badania, za źródła musi nam wystarczyć stwierdzenie „niektórzy mówią” oraz artykuł ze skrajnie transfobicznego portalu Feminist Current, znanego m.in. z negowania istnienia transpłciowości jako takiej[^78]. 

Ani przegląd badań uniwersytetu Cornell z 2018 r.[^79], ani nowszy przegląd autorstwa badaczy z Johns Hopkins Evidence-Based Practice Center z 2021 r.[^80] nie znalazł ani jednej pracy wskazującej na to, by tranzycja pogarszała stan psychiczny[^81]. W obu przeglądach zdecydowana większość badań wskazywała na zmniejszenie stanów lękowych i depresyjnych oraz poprawę jakości życia. Inne badania pokazały korzyści wynikające z tranzycji społecznej u dzieci przed okresem dojrzewania[^68] oraz blokerów dojrzewania[^82] i terapii hormonalnej u nastolatków[^83].

W innym miejscu autorzy książki twierdzą, że badania te nie wystarczają do dojścia do wniosków na temat interwencji afirmujących płeć, gdyż nie przeprowadzono randomizowanych badań kontrolowanych (ang. *randomised controlled trial*), wzoru badania uznawanego za złoty standard dla eksperymentów klinicznych (str. 37). Przeprowadzenie badań tego typu w obszarze tranzycji jest jednak szeroko uznawane za niemożliwe, co przyznają zarówno inni „terapeuci konwersyjni”[^84], jak i osoby opowiadające się za modelem afirmatywnym[^85].

Charakterystycznym elementem tez „terapeutów konwersyjnych” jest wspominany już podwójny standard w podchodzeniu do danych naukowych. Jest z pewnością prawdą, że istnieje paląca potrzeba większej liczby badań w zakresie opieki nad osobami transpłciowymi, szczególnie w obszarze osób niepełnoletnich. Evansowie wyliczają liczne niedostatki obecnych badań (str. 67) wymieniając małą liczbę prób badawczych lub krótki czas pomiędzy rozpoczęciem leczenia a badaniem kontrolnym. 

Wiele z tych zarzutów jest słusznych i z czasem liczymy na pojawienie się badań o wyższej jakości. Jednakże nie oznacza to, że można bez żadnego umocowania w danych głosić kompletnie odwrotne tezy o szkodliwości tranzycji dla zdrowia psychicznego, ponieważ jest to sprzeczne z całą dotychczas zebraną bazą dowodową. 

Co istotne, autorzy w żaden sposób nie próbują konfrontować się z opisywaną w książce kilkudziesięcioletnią historią prób „wyleczenia” osób transpłciowych z transpłciowości przy pomocy psychoanalizy – czasami praktykowanej przez tych samych psychoanalityków, na których autorzy powołują się w swoich interpretacjach transpłciowości (jak w przypadku Mervina Glassera dokonującego w 1979 r. analiz „transwestytów”[^86]. Evansowie argumentują, że 12 miesięcy poprawy stanu psychicznego to zbyt krótki okres by dowieść skuteczności tranzycji, ignorując dane wskazujące na to, że próby zmiany tożsamości płciowej są skorelowane ze znacząco wyższym odsetkiem myśli i prób samobójczych.

### C) Różnice w badaniu dzieci a młodzieży

Wyniki jednego z niewielu cytowanych przez Evansów badań naukowych zostają błędnie zinterpretowane:

> *Przeprowadzono kilka większych badań podłużnych dotyczących dysforii płciowej u młodych osób i nastolatków, w ramach których młode osoby doświadczające niezgodności płciowej i ich rodziny były wspierane psychologicznie, ale bez zastosowania modelu afirmacyjnego i wdrożenia leków. Dane wynikające z tych badań wskazują, że od 70% do 95% młodych ludzi pozostaje w takiej sytuacji przy swojej przyrodzonej płci (Steensma i in., 2011)* (str.68).

Cytowane statystyki dotyczącą grupy dzieci, u których w trakcie dzieciństwa zdiagnozowano „zaburzenia tożsamości płciowej”, jednostkę diagnostyczną, którą opisywaliśmy przy okazji rysu historycznego. Diagnozę tę stosowano wobec dzieci przed okresem dojrzewania, zgodnie z ówczesnym przekonaniem o niezmienności transpłciowej tożsamości u starszej młodzieży i dorosłych[^87]. Evansowie w cytacie wyraźnie mówią jednak o „młodych osobach oraz nastolatkach”, co jest nie tylko przekręceniem powyższego badania, ale też objawem skrajnej nieznajomości literatury medycznej. Co więcej „zaburzenia tożsamości płciowej” nie są równoznaczne z dysforią płciową ani z transpłciowością, więc badania tej grupy dzieci nie są w stanie powiedzieć nam wiele o dzieciach transpłciowych.

Gdyby Evansowie zacytowali powyższe badanie poprawnie, podważałoby to jednak sens całego ich modelu, w większości przystosowanego do nastolatków i młodych dorosłych.


### D) Detranzycje

Historie osób po detranzycji zajmują znaczną część książki – jest im dedykowany cały osobny rozdział, publicystyka osób po detranzycji jest używana przez Evansów jako źródło uzasadniające słuszność ich modelu.

Wiele osób po detranzycji mówi o tym, że na pewnym (ukrytym) poziomie swojego umysłu mieli wątpliwości przeczące ich wyobrażeniom i przekonaniom na temat tranzycji, ale potrzebowali dorosłej osoby, która zauważyłaby rozszczepione części ich umysłu oraz wytknęłaby im tę niespójność. (str. 277)

Evansowie nie wyjaśniają czemu model terapii dotyczący osób transpłciowych powinien opierać się wyłącznie na anegdotycznych doświadczeniach osób po detranzycji ani czemu podobne zaufanie nigdy nie jest kierowane w stronę osób transpłciowych. Według licznych badań zarówno dorosłych jak i osób niepełnoletnich osoby po detranzycji stanowią 1-2% wszystkich osób, które rozpoczęły tranzycję[^88][^90], również wśród osób po zabiegach chirurgicznych[^89] oraz osób niepełnoletnich[^91]. W bibliografii książki znajdziemy dwie osoby po detranzycji, lecz ani jednej osoby transpłciowej.


#### E) Brak źródeł

By pokazać czytelnikom do jakiego stopnia książka Evansów nie posiada odpowiedniego uźródłowienia, prezentujemy kilka przykładów kontrowersyjnych tez przedstawionych w książce bez pojedynczego przypisu do literatury. 

> ***Wiele lekarzy praktyków wyraziło pogląd,** że memorandum odnośnie terapii konwersyjnej i terapia afirmacyjna zwiększyły ryzyko, że dzieci z normalnymi problemami i pytaniami o swoją tożsamość i płciowość mogą zostać „nawrócone” na przekonanie że są „transpłciowe”* (str. 47).

> ***Jak ostatnio potwierdzają sprawozdawcy z tego tematu,** jest dużo osób dorosłych, które mogły zostać błędnie zdiagnozowane w młodości, ponieważ uważały, że osoby płci przeciwnej prowadzą bardziej atrakcyjny czy preferowany styl życia. Tymczasem nasz przedni płat mózgowy dojrzewa dopiero w wieku dwudziestu kilku lat, kiedy to zazwyczaj zdobywamy poczucie samooakceptacji i pewności w tym, kim jesteśmy, naszym poczuciu tożsamości i orientacji płciowej”* (str. 54).

> *Blokery hormonów są określane w większości literatury jako w pełni odwracalne (choć zmieniło się to ostatnio w UK). Jednakże, **niektórzy endokrynolodzy i badacze wyrażają niepokój,** że za promocję tego poglądu odpowiedzialne jest  pro-trans medyczne lobby i że pełny zakres rezultatów nie może być znany z powodu braku długoterminowych badań uzupełniających* (str. 67).

> *Na przykład, **wiele osób argumentuje,** że niektórym rodzinom łatwiej byłoby zaakceptować swoje dziecko jako osobę trans niż homoseksualną* (str. 109).

### 11. Naruszenia etyki 

Jak pokazaliśmy, same założenia modelu proponowanego przez Evansów mogą być uznawane za nieetyczne i krzywdzące. Chcielibyśmy jednak zwrócić uwagę na parę szczególnie niepokojących fragmentów omawianej książki.

#### A) Transpłciowość jako „fiksacja”, którą trzeba przełamać

Wielokrotnie w książce autorzy omawiają transpłciową tożsamość jako formę „sztywnego stanu umysłu” (str. 58, 116, 273-274) mającego objawiać się brakiem wątpliwości co do swojej tożsamości oraz niechęci do „eksploracji” stojących za nią „przyczyn”. Autorzy interpretują to jako potwierdzenie swojej hipotezy o patologicznej naturze transpłciowości jako formy ucieczki od lęków i innych problemów. Nigdzie w tekście autorzy nie dopuszczają do siebie myśli o alternatywnych przyczynach takiego stanu rzeczy:
- zebrane studia przypadków pochodzą z *gender clinics* i dotyczą nastolatków i młodych dorosłych chcących uzyskać dostęp do tranzycji. Antycypując kliniczne wymogi diagnostyczne, mogą oni performować pewność dla diagnosty; 
- wiele osób transpłciowych odbywa proces eksploracji swojej płci przed udaniem się do diagnosty, przez co może być zniecierpliwiona i zmęczona brakiem zaufania ze strony lekarza oraz koniecznością przechodzenia z ich perspektywy niepotrzebnego procesu;
- osoby transpłciowe żyją w transfobicznym świecie. To oczywiste stwierdzenie nie jest w żaden sposób zauważone przez Evansów – jedynym kontekstem, w jakim określenie „transfobia” pojawia się w tekście, jest pojedynczy akapit, w którym autorzy bronią się przed oskarżeniem o transfobię. Większość osób transpłciowych ma doświadczenia z formami podważania swojej tożsamości mającymi na celu wyśmianie, obniżenie statusu społecznego danej osoby, przedstawienie jej jako nierzetelnej lub zaburzonej i niezdolnej do formułowania racjonalnych sądów o sobie. Osoby trans mogą chętnie eksplorować swoją tożsamość w przyjaznym środowisku skupionym na ich potrzebach, ale obawiać się tego w innych sytuacjach.

Biorąc pod uwagę dotychczas przedstawione podejście państwa Evansów, przyjęcie skrajnie defensywnej postawy przez ich pacjentów należałoby uznać za racjonalną strategię obronną.

W końcowych rozdziałach kwestia przełamywania „sztywnego stanu umysłu” przybiera jeszcze posępniejszy ton:

> *Urazy i żale w relacji z rodzicami będą się ujawniać w relacji przeniesienia, terapeuta będzie musiał znosić wiele prowokacji, gdy jego praca z pacjentem będzie ciągle atakowana i podważana przez części jego umysłu zdeterminowane by pozostać przy swoich obecnych mechanizmach obronnych. Dla terpauety pomocne może być myślenie o nienawiści i gniewie zawartych w tych atakach jako o kroku w rozwoju. Musimy je docenić jako dowody na desperackie życzenie młodej osoby, aby pozostać przy swojej obronnej strukturze psychiki* (str. 277).

Autorzy opisują, że zastosowana przez nich terapia może prowadzić do reakcji „nienawiści i gniewu” ze strony poddawanej jej młodzieży, nie służy to jednak żadnej głębszej refleksji na temat możliwości wyrządzania krzywdy i prawdziwym źródle tych emocji. Tego rodzaju podejście do pacjentów jest widoczne również w przykładach przypadków klinicznych – w jednym z nich transpłciowa kobieta określana jako „Paul” zrywa terapię i oskarża terapeutę o „mieszanie się w jej życie” i „niszczenie jej szansy na szczęście” (str. 222). Reakcja ta zostaje zinterpretowana przez autorów książki jako projekcja wątpliwości [odnośnie tranzycji] na zewnętrzny obiekt zaklasyfikowany potem jako zagrożenie (str. 224). Co znamienne w książce nie znajdziemy ani jednego rozdziału poświęconego rozważaniom etycznym.

#### B) Przedstawianie akceptacji jako szkodliwej dla osób trans

> *W wielu sytuacjach terapeuta może spotkać się ze stanowczymi żądaniami, aby nazywać młodą osobę przechodzącą tranzycję jej nowym imieniem zamiast imienia nadanego przy urodzeniu. Pacjent może być bardzo nieszczęśliwy, jeśli terapeuta odmówi lub przypadkowo użyje imienia nadanego przy urodzeniu, ale z drugiej strony wyrażenie natychmiastowej zgody na używanie preferowanego imienia może znaczyć, że terapeuta przyłącza się do ataku na aspekt osobowości pacjenta. Choć nie zalecamy wchodzenia w konflikt z pacjentem, nie uważamy pozbywanie się przez pacjenta swojej przyrodzonej osobowości albo niechcianych aspektów charakteru za pomocne. Ważne jest, aby w opisanym klinicznym przypadku terapeuta był w stanie „podtrzymać przy życiu” małą dziewczynkę Denise i dowiedzieć się więcej o jej życiu i uczuciach jak i o tym jak „Greg” teraz odczuwa i widzi rzeczy w inny sposób.” (str. 270).

Używanie nekronimu (imienia nadanego przy urodzeniu) w stosunku do osób trans powoduje negatywne konsekwencje dla zdrowia psychicznego[^92]. To samo dotyczy stosowania rodzaju gramatycznego (tzw. „zaimków”) niezgodnego z używanym przez daną osobę trans[^93]. Autorzy w całej książce niemal zawsze używają wobec swoich pacjentów imion oraz rodzaju gramatycznego zgodnego z płcią przypisaną przy urodzeniu, niezależnie od ich obecnej tożsamości.

> *Na ten przykład, zrozumienie chęci rodziny do wspierania tranzycji jest kluczowe. Jest wiele różnych powodów: może to być homofobia, chęć rodziców do posiadania dziecka przeciwnej płci, zastępczy syndrom Münchausena, lęk przed separacją lub udręka rodziców widzących ich dziecko w zrozpaczonym, dysforycznym stanie, który chcą rozwiązać jak najszybciej. Naciski ze strony rodziców lub rodzin nie powinny przeszkadzać terapeucie w konieczności dokonania własnej niezależnej oceny* (str. 107-108).

Autorzy traktują wsparcie rodziców dla tranzycji jako zjawisko, które należy traktować z podejrzliwością i jako coś potencjalnie patologicznego. Akceptacja transpłciowości przez rodziców jest jednym z czynników najsilniej wpływających na zdrowie psychiczne transpłciowych dzieci i nastolatków[^94][^95]. Nie istnieją badania dowodzące przeciwnej tezy. 

W książce pojawia się znaczna liczba twierdzeń prezentujących społeczność osób transpłciowych w negatywnym świetle – akceptacja przez inne osoby trans oraz zapewnianie informacji na temat transpłciowości ma być samo w sobie źródłem problemów psychicznych:

> *Obecnie większość stron internetowych dla osób kwestionujących swoją płeć promuje tranzycję, a niektóre z nich były określane jako zapewniające “grooming online”, albo zachowujące się jak sekta w swoich komunikatach* (str. 49).

> *Młodzi ludzie i młodzi dorośli są znacznie bardziej zanurzeni w świat mediów społecznościowych, podczas gdy ich mniej biegli technicznie rodzice są tego nieświadomi. Trafienie na treści dotyczące pozytywności i akceptacji może stanowić dużą ulgę dla zdezorientowanych i kwestionujących swoją płeć młodych osób. Zaraźliwość społeczna [ang. social contagions] mogą mieć ogromny wpływ na idee i zachowania ludzi, i stanowią znane i zbadane zjawisko psychologiczne w kontekście chorób psychicznych: masowe histerie, pakty samobójcze, proanorektyczne strony internetowe stanowią tylko niektóre przykłady* (str. 50).

> *Społeczność trans była porównywana przez niektórych do sekty* (str.51).

Akceptacja tożsamości transpłciowych dzieci i nastolatków przez ich rówieśników oraz dostęp do materiałów online dotyczących transpłciowości są powiązane z lepszym zdrowiem psychicznym[^96][^97] oraz mniejszą liczbą prób samobójczych[^98]. To samo dotyczy osób dorosłych, wśród których kontakt ze społecznością osób trans oraz doświadczenia akceptacji są czynnikami polepszającymi zdrowie psychiczne[^99][^100]. Nie istnieją badania dowodzące przeciwnej tezy. 

Powyższe przedstawianie akceptacji osób transpłciowych jako szkodliwej może prowadzić do większej izolacji społecznej transpłciowego dziecka lub nastolatka i tym samym znacząco zwiększyć możliwość wywierania na niego presji, by zmieniło tożsamość. Tego rodzaju rekomendacje są skrajnie nieodpowiedzialne i ich zastosowanie przez terapeutę i/lub rodzinę osoby transpłciowej mogą mieć katastrofalne konsekwencje dla jej zdrowia psychicznego.

#### C) Patologizacja nienormatywności płciowej

Autorzy książki wielokrotnie porównują tranzycję i transpłciowość do zjawisk patologicznych, w tym do anoreksji (str. 47), masowej histerii i zbiorowego samobójstwa (str. 50) oraz epidemii opioidów w USA (str. 69). Patologizacja nie dotyczy tutaj jedynie transpłciowości, ale wszelkich objawów nienormatywności płciowej.

Jednym z opisywanych w książce przypadków jest „John”, 7-letnie dziecko o przypisanie płci męskiej (AMAB). Opis kliniczny przedstawia bardzo żywe i entuzjastyczne dziecko przejawiające zachowania nienormatywne płciowo. Rodzice opisują terapeucie formy aktywności „John” w następujący sposób:

> *Jego matka opowiadała przez jakiś czas o Johnie, o tym że nigdy jej nie opuszczał, że przebierał się w jej ubrania i nakładał jej makijaż. Następnie szybko to zdejmował i zakładał inny strój. Matka powiedziała, że przez większość czasu John twierdził, że jest dziewczynką, ale co jakiś czas wracał do określania się jak chłopiec. W trakcie rozmowy John podróżował po pokoju w krześle na kółkach, obijając się o meble* (str. 261).

Te zachowanie zostaje zinterpretowane w następujący sposób:

> *Czy John unikał lęku separacyjnego, całkowicie wchodząc w jej tożsamość? Stając się nią, w swojej fantazji mógł ją całkowicie zdominować. (...) Jednak, z chwilą gdy John znalazł się w swojej matce w ramach swojej fantazji, czuł się uwięziony i oświadczał, że jest chłopcem, jakby chciał ogłosić swoją odrębną tożsamość od matki. (...) Zespół uważał, że matka Johna była zaangażowana w folie à deux, ponieważ nie zrobiła nic, aby zachęcić go do oddzielenia się od niej, a czasami wydawała się wręcz cieszyć tymi aspektami jego przywiązania do niej, które objawiały się gdy byli „razem dziewczętami”* (str. 263).

Patologizacja nienormatywności płciowej jest spójna z przewijającymi się przez książkę fragmentami dotyczącymi konieczności akceptacji „roli reprodukcyjnej”, czasami wchodzącymi w obszar teorii ideologii skrajnej prawicy.

> *Wiele rodziców których dzieci przechodzą tranzycję stwierdzają że stan umysłu „trans” poważnie działa na szkodę ich relacji. (...) W ten właśnie sposób więzi między pokoleniami - między rodzicami a dziećmi - są atakowane. Naruszana jest ochronne środowisko które powinno być zapewnione potomstwu przez rodziców. Medyczne leczenie dysforii płciowej może doprowadzić do niepłodności, a więc przeszkodzić powstaniu następnych pokoleń. Zaprzeczanie biologicznym różnicom i próba oddzielenia płci biologicznej od społecznej może być powiązana z nieświadomą nienawiścią wobec różnic między płciami i pokoleniami, oraz lękiem przed seksualnością i jej rolą w procesie reprodukcji* (str. 247).

Postrzeganie akceptacji osób transpłciowych (czy szerzej wszystkich osób LGBT+) jako formy ataku na rodzinę jest jednym z elementów skrajnie prawicowej teorii spiskowej o „ideologii gender”[^101]. Lęki odnośnie spadającego czynnika urodzeń są wykorzystywane w teoriach spiskowych na temat „ludobójstwa białych” i „wielkiego zastępowania” (ang. *white genocide/great replacement*) jako argument przeciwko dostępowi do aborcji, antykoncepcji i tranzycji oraz przeciwko akceptacji osób nienormatywnych płciowo[^102].

### 12. Podobieństwa do „terapii konwersyjnej” seksualności

Bioetyk Florence Ashley dokonało porównania założeń i metod „terapii eksploracyjnej” z „terapią konwersyjną” seksualności, zauważając wiele bliskich podobieństw między tymi podejściami[^103]. Ashley przyglądało się pracom Roberta D’Angelo oraz Lisy Marchiano, dwóch psychoterapeutów będących bliskimi współpracownikami Marcus i Susan Evansów. Zarówno prace D’Angelo jak i Marchiano są używane przez Evansów jako źródła w swojej książce. W oparciu o artykuł Ashley chcielibyśmy dokonać podobnego porównania między tezami książki Evansów, a pracami Nicolosiego oraz Nicolosiego Jr. oraz innych „terapeutów konwersyjnych”.

#### 1) Spekulatywność

Jednym z założeń „terapii konwersyjnej” seksualności jest mnożenie spekulatywnych hipotez o patologicznym pochodzeniu orientacji seksualnej, od traumy seksualnej i „niepoprawnie” ukształtowanego stosunku do kobiecości i męskości, przez poczucie wyobcowania od grupy rówieśniczej w okresie nastoletnim po współistniejące zaburzenia i wyparcie istnienia różnic płciowych[^104]. Hipotezy Evansów są nie tylko tworzone w podobny sposób, jako ad hoc spekulacje w bardzo luźny sposób oparte na zdaniu osoby zainteresowanej - wielokrotnie są dokładnie tymi samymi hipotezami. 

Na ten przykład porównajmy hipotezę o transpłciowości/homoseksualności jako formie ataku na rodziców w książce Evansów oraz w artykule Mervina Glassera:

> ***Evansowie:** Uważamy, że dążenie do tranzycji może być powiązane z chęcią zabicia swojego przyrodzonego ciała i płci biologiczonej odziedziczonej w wyniku stosunku płciowego rodziców. Ma to związek z czasem nieświadomym, często głęboko skrywanym urazem do rodziców* (str. 177).

> ***Glasser:** W sytuacji, w której rozwój homoseksualności w okresie nastoletnim służy jako forma ataku na rodziców, warto odnotować, że ma to miejsce tylko wtedy, gdy dziecko wchodzi w okres wczesnego nastolęctwa*[^105].

Lub hipoteza o pochodzeniu lesbijskiej orientacji seksualnej/transmęskiej tożsamości jako efektu odległej relacji z matką:

> ***Evansowie:** Prawdopodobnie odczuwała również uraz do matki o to, że nie dostała od niej uwagi i miłości, której potrzebowała.Kiedy zastanawia się nad usunięciem swoich piersi, być może chce się pozbyć czegoś, co przypomina jej o miękkich, matycznych uczuciach* (str. 88).

> ***Nicolosi:** Ich córki, nie mogąc utożsamić się z kobiecością, po osiągnieciu dorosłości starały się naprawić wadliwy stosunek do własnego ciała poprzez szukanie partnerki seksualnej podobnej do ich samych* [^106] 

#### 2. Ruch eks-gej/eks-trans

Zarówno współcześni „terapeuci konwersyjni” seksualności jak i Evansowie w olbrzymim stopniu opierają się na świadectwach „byłych gejów”/„byłych osób trans”. Evansowie w swojej książce wielokrotnie uzasadniają bardzo szerokie twierdzenia o efektach różnych interwencji medycznych pojedynczymi historiami osób po detranzycji (str. 70, 140, 264). Jak ujmuje to Florence Ashley: *tak skrajne oparcie na samoopisach kontrastuje z nieufnością, jaką zwolennicy terapii eksploracyjnej żywią do samoopisów osób transpłciowych[^103]*

#### 3. Podkreślenie eksploracji jako celu

Współcześni „terapuci konwersyjni” seksualności często unikają mocnych deklaracji o chęci zmiany orientacji seksualnej i przedstawiają swoją terapię jako formę eksploracji swojej seksualności, przeciwstawioną zbyt afirmatywnemu podejściu współczesnej psychologii:

> ***Nicolosi:** Terapeuta reparatywny nie afirmuje powierzchownego obrazu seksualnych i romantycznych odczuć klienta, ale raczej zaprasza go na pozbawionego osądu dociekania jego głębszych motywacji. Reparatywny psychoterapeuta zawsze pyta się „czemu” i zaprasza klienta, by zrobił to samo*[^107].

Evansowie unikają mocnych deklaracji o chęci zmiany tożsamości płciowej i przedstawiają swoją terapię jako formę eksploracji swojej seksualności, przeciwstawioną zbyt afirmatywnemu podejściu współczesnej psychologii:

> ***Evansowie:** Celem terapii eksploracyjnej jest zrozumienie sensu kryjącego się za prezentacją pacjenta, tak by umożliwić mu zdrozumienie siebie samego, w tym pragnień i konfliktów, które leżą u podnóża jego tożsamości i wyborów życiowych* (s. 47).

#### 4. Użycie współistniejących zaburzeń psychicznych

„Terapeuci konwersyjni” seksualności używają wyższych odsetków zaburzeń psychicznych i prób samobójczych wśród osób nieheteroseksualnych jako dowodu na to, że nieheteroseksualna orientacja jest patologiczna[^108]. Evansowie używają wyższych odsetków zaburzeń i prób samobójczych wśród osób transpłciowych jako dowodu na to, że transpłciowa tożsamość jest patologiczna (str. 56)

#### 5. Krytyka upolitycznienia psychologii

„Terapeuci konwersyjni” seksualności uważają, że obecne podejście psychologii do orientacji seksualnej wynika z *rewolucji seksualnej i ruchu praw - praw obywateskich, praw mniejszości, praw feministycznych - zastraszajacych psychologów[^109]*. Evansowie uważają, że obecne podejście psychologii do tożsamości płciowej wynika z przejęcia instytucji przez „polityczny aktywizm” (str. 41)

#### 6. Afirmacja jako konwersja

„Terapeuci konwersyjni” homoseksualności uważają, że afirmatywne podejście do nieheteronormatywnych orientacji seksualnych powoduje, że część dzieci zostanie utwardzona w byciu gejem i lesbijką[^110]. Evansowie uważają, że afirmatywne podejście dla tożsamości płciowej powoduje, że część dzieci zostanie nawrócona na transpłciowość (str.57) 

#### 7. Rola mediów

„Terapeuci konwersyjni” homoseksualności obwiniają media za propagowanie homoseksualności:

> ***Nicolosi:** Współczesne media masowe mówią nam, że mężczyźni powinni być zachęcani do odkrycia swojej homoseksualnej lub biseksualnej tożsamości. “Czyż różnorodność seksualna nie jest wspaniała?” pytają się. Wiele producentów filmowych i telewizyjnych (z których wiele jest gejami), starają się przekonać nas do tego wyidealizowanymi historyjkami o wyjśćiu z szafy. Uważamy,  że ich działania są nieprzemyślaną próbą zachęcenia nas do czegoś, co w rzeczywistości jest nieszczęśliwą sytuacją dotykającą wielu młodych ludzi*[^111].

Evansowie obwiniają Internet za propagowanie transpłciowości:

> ***Evansowie:** Psychologiczny wpływ stron o transpłciowości jest potężny i nie powinien być bagatelizowany w przypadku młodych osób, które poszukują poczucia przynależności. Część z tych stron internetowych może być powiązana  z kuszeniem przez inspirujący, a czasami wręcz uwodzący światopogląd; mogą to być miejsca, w których możesz poczuć się jak ktoś specjalny, możesz dostać konkretne rozwiązania bez psychologicznych konsekwencji, ofertę samych dobrych rzeczy i przestrzeń, gdzie czujesz się jak u siebie. Przeważnie są one bańkami pozytywności, pozbawionymi eksploracji prawdziwych trudności związanych z życiem w społeczeństwie jako trans-identyfikująca się osoba* (str.50).

### 134. Analiza działalności medialnej małżeństwa Evansów

W tej części naszym celem jest przedstawienie krajobrazu medialnego, w którym poruszają się Evansowie. Skupiamy się na analizie profilu i odbiorców mediów, którym udzielają wywiadów albo piszą artykuły pod ich szyldem. Zwracamy również uwagę na jakość raportowania na tematy dotyczące transpłciowości. Część z naszych wniosków była już zawarta w [liście otwartym](https://tranzycja.pl/publikacje/list-otwarty-ptppd/) do władz Polskiego Towarzystwa Psychoterapii Psychodynamicznej. Celem tej sekcji jest rozszerzenie wykonanej przez nas uprzednio pracy. 

Marcus i Susan Evansowie zyskali rozgłos w mediach po odejściu Marcusa Evansa z pozycji zarządcy w radzie nadzorczej przy brytyjskiej Tavistock Gender Identity Development Service w 2019 roku. O swoich doświadczeniach i powodach odejścia z Tavistock wypowiadali się w prasie. Susan Evans pojawiła się w gazecie The Telegraph w dłuższym materiale przygotowanym przez Josephine Bartosch, dziennikarki związanej z brytyjskim ruchem *gender critical*[^112]. Bartosch nie uznaje transpłciowości jako zjawiska i w swoich tekstach publicystycznych określa ją mianem ideologii lub lobby[^113]. Marcus Evans opublikował pierwszy większy artykuł o swoich doświadczeniach na portalu Quilette[^114], popularnym miejscu publikacji wielu pseudonaukowych tez (włączając w to obronę klasyfikowania ras ludzkich w oparciu o kształt czaszki[^115]). Samo Quilette programowo przedstawia transpłciowość jako „ideologię gender”, „denializm płci” czy „genderowy ekstremizm”. 

W 2022 roku Evansowie wypowiadali dla Daily Caller[^116], skrajnie konserwatywnego portalu założonego przez Tuckera Carlsona, gwiazdy kanału Fox News i jednego z największych popleczników Donalda Trumpa. Na jego łamach publikował szereg postaci powiązanych z ruchem alt-right i białych suprematystów, w tym Jason Kessler, organizator marszu Unite the Right w Charlottesville powiązanego z atakiem terrorystycznym neonazisty Jamesa Alexa Fielda – w wyniku wjechania w tłum samochodem zabił Heathey Heyer, uczestniczkę lewicowego kontrprotestu oraz zranił kilkadziesiąt innych osób[^117]. Redakcja Daily Caller broniła Kesslera i innych publikujących tam białych suprematystów, co zostało opisane w materiale Southern Poverty Law Center, amerykańskiego watchdoga monitorującego przejawy ekstremizmu politycznego na południu USA[^118].

Evansowie pojawili się dwukrotnie  w programach Talk Radio i Talk TV[^119][^120], kanałach będących częścią konglomeratu medialnego monopolisty Roberta Murdocha i właściciela Fox News. Dziennikarskie śledztwo przeprowadzone przez Jonathana Mahlera oraz Jima Rutenberga z New York Times ukazało kulisy wieloletniego zaangażowania rodziny Murdochów w proces destabilizacji procesów demokratycznych m.in. w Stanach Zjednoczonych, Australii i Wielkiej Brytanii[^121]. Linia programowa TalkTV, podobnie zresztą jak wszystkich prominentnych części imperium Murdocha, pozostaje jednoznacznie skierowana przeciwko prawom osób transpłciowych i oparta na tworzeniu kontrowersji. Narracja budowana przez kanał opiera się na budowaniu poczuciu zagrożenia, poprzez powtarzanie tezy o transpłciowości jako „ideologii” czy istnieniu „trans lobby”. Julia Hartley-Brewer, prawicowa dziennikarka, która przeprowadzała wywiad z Marcusem Evansem na antenie TalkTV, wielokrotnie wcześniej opowiadała się przeciwko osobom transpłciowym, w tym grożąc gościowi wyrzuceniem ze studia za użycie słowa „cis”[^122]. Temat transpłciowości od początku kwietnia 2022 roku jest poruszany w TalkTV, w miażdżącej większości przypadków w negatywny sposób, średnio raz na dwa dni.

Marcus Evans nie ma problemów z przyjmowaniem zaproszeń do nawet skrajnie niszowych kanałów publikujących tylko i wyłącznie treści anty-trans. Przykładem jest tutaj rozmowa z Jamesem Robertsem autorem kanału HumanGayMale (531 subskrybentów na portalu YouTube) z czerwca 2022 roku[^123]. Wszyscy inni rozmówcy Robertsa to mniej lub bardziej niszowe postaci z ruchu gender critical, w tym założycielka LGB Alliance Ireland Ceri Black czy Lucy Masoud, aktywistka anty trans i gościni konferencji LGB Alliance[^123]. Roberts promuje organizację Our Duty, która określa swoje cele jako ustanowienie zakazu tranzycji do 25. roku życia i dążenie przez terapeutów do wyeliminowania transpłciowości jako zjawiska (jako swój cel organizacja wyznaczyła sobie „100% desistance rate”, rozumiany tu jako powrót do płci przypisanej przy narodzinach[^125]) przedstawiając ją jako istotny zasób dla rodziców dzieci transpłciowych[^126]. 

Evansowie pojawiali się również na kanale Triggeronometry[^127] autorstwa Konstantina Kisina oraz Francisa Fostera (pierwszy z nich jest również publicystą Quilette) czy w obszernym artykule na portalu newsowym Common Sense stworzonym przez Bari Weiss[^128]. Zarówno Weiss jak i kanał Triggeronometry odwołują się szeroko do idei wojny kulturowej toczonej między wolnomyślicielami prześladowanymi przez mówienie prawdy i „zadawanie pytań”, jednocześnie grając na emocjach odbiorców i skrajnie manipulując przekazem. Wpisuje się to w opisywany przez Jeffa Steina model współczesnych taktyk komunikacyjnych ruchu alt-right[^129]. W przypadkach obu portali raportowanie o transpłciowości opiera się często na dokładnie tych samych osobach: autorce pseudonaukowych teorii Abigail Shrier, czy innych sławnych postaciach ruchu *gender critical* takich jak Kathleen Stock czy Julie Bindel. Transpłciowość jest w obu przedstawiana jako niebezpieczna ideologia, która przejęła mainstreamowy feminizm.

Podsumowując, Marcus i Susan Evansowie, gdy nie udzielają wywiadów mediom pozostającym w mainstreamie, wybierają występy w mniej, bądź bardziej niszowych mediach, ideologicznie rozpiętych pomiędzy skrajną prawicą a alt-rightem. Każda z omówionych przez nas platform prezentuje transpłciowość jednoznacznie w kategoriach zagrożenia i dewiacji. Stoi to w zdecydowanym kontraście z pozornie deklarowanymi przez Evansów wartościami apolityczności i umiarkowania, terapeutycznej ciekawości i zadawania pytań z jednoczesnym brakiem wykluczania osób transpłciowych dokonujących tranzycji medycznej.

## Część III. Wnioski

W naszym raporcie staraliśmy się przedstawić czytelnikom współczesne oblicze terapii konwersyjnej oraz przyjrzeć się bliżej zabiegom retorycznym używanym przez terapeutów konwersyjnych do próby ukrycia lub zrehabilitowania swoich praktyk. Chcielibyśmy jednak przestrzec, że w obszarze terapii konwersyjnych debunkowanie dezinformacji oraz podnoszenie świadomości nie są wystarczające. Książka Marcusa i Susan Evansów, pomimo bycia bardzo świeżą pozycją, zaczęła być już wykorzystywana przez chrześcijańskich terapeutów konwersyjnych i prawników z USA[^130], Niemiec [^131] oraz Francji[^132]   – intencją autorów nie było wzięcie udziału w debacie naukowej i przekonanie nieprzekonanych (scenariusz, w którym jakikolwiek specjalista zaznajomiony z literaturą dotyczącą osób transpłciowych zmieni zdanie po przeczytaniu książki Evansów jest wątpliwy z racji jej skrajnie niskiego poziomu i nieetycznego charakteru), ale stworzenie podręcznika do terapii konwersyjnej dla wykorzystania przez psychologów i rodziców kierujących się uprzedzeniem wobec osób transpłciowych i nienormatywnych płciowo dzieci. Głównymi podporami tego podejścia jest konserwatyzm płciowy motywujący rodziców do prób naprawienia swoich dzieci oraz nadal nieprzerobione dziedzictwo terapii konwersyjnej w psychologii i psychiatrii, jeszcze niedawno postrzegającej transpłciowość za zaburzenie, a tranzycję za ostateczność stosowaną, gdy już nic innego nie zadziałało.

Z tego względu chcielibyśmy zakończyć ten raport szeregiem rekomendacji:

1) **Dla specjalistów zdrowia psychicznego:** terapeuci konwersyjni używają pozoru naukowości oraz estetyki specjalistów do podwyższenia autorytetu swoich twierdzeń. Jest to niezwykle ważne, by osoby posiadające faktyczną wiedzę i umiejętności dawały temu odpór przez aktywne przeciwstawianie się ich retoryce, pozbawianie przestrzeni do głoszenia pseudonaukowych tez oraz medialny udział w ich krytyce. Oznacza to również konfrontacje z dziedzictwem terapii konwersyjnej nadal żywym w wielu organizacjach seksuologicznych i modelach opieki. Pozytywnymi przykładami takich zachowań jest niedawne stanowisko Polskiego Towarzystwa Seksuologicznego oraz udział Centrum Terapii Haak oraz Polskiego Towarzystwa Terapii Poznawczej i Behawioralnej im. Prof. Zdzisława Bizonia  w naszym liście otwartym, jak również podpisy licznych niezależnych specjalistów. Negatywny przykład stanowi oczywiście Polskie Towarzystwo Psychoterapii Psychodynamicznej oraz wszyscy psychologowie biorący udział w tej formie legitymizacji Marcusa i Susan Evansów.
2) **Dla dziennikarzy:** jednym z głównych motorów pseudonauki jest nierozważne dziennikarstwo, które w pogoni za sensacją lub źle pojmowanym przedstawieniem obu stron konfliktu oddaje głos osobom celowo wprowadzającym w błąd i manipulującym danymi bez przeprowadzania jakiejkolwiek analizy krytycznej ich słów czy robienia fact-checków. Zdrowie i życie osób transpłciowych nie jest przedmiotem debaty, a terapeuci konwersyjni nie powinni być atrakcyjnymi gośćmi programów telewizyjnych. Nie oznacza to, że o terapeutach konwersyjnych należy milczeć (nasz raport jest również formą dziennikarstwa), ale by we wszelkich doniesieniach na ten temat kierować się nauką opartą na dowodach oraz priorytetowym przedstawianiu najbardziej wykluczonych perspektyw: osób transpłciowych i przetrwańców terapii konwersyjnej.
3. **Dla osób transpłciowych i sojuszników:** terapeuci konwersyjni uwielbiają ciszę gabinetów, szeptane sieci poleceń między rodzicami oraz niszowe konferencje. Tutaj mogą wyrządzać krzywdy, których efektów często nie zobaczymy przez długie lata. Nie cierpią, gdy ich działalność jest wywlekana na światło dzienne, a oni sami muszą konfrontować się z tym, co próbują zdusić w zarodku. Jeśli macie do tego zasoby, trzymanie ręki na pulsie i protestowanie za każdym razem, gdy terapeuci konwersyjni próbują popularyzować swoje metody, jest jedną z najlepszych rzeczy, jakie możemy wspólnie zrobić dla długoterminowego bezpieczeństwa i zdrowia naszej społeczności, w tym kolejnych pokoleń transpłciowych dzieci i nastolatków.

Niezmiennie będziemy kontynuować naszą pracę w zakresie monitorowania działalności terapeutów konwersyjnych w Polsce i wspierać naszą społeczność w dostępie do rzetelnych informacji medycznych. Jeśli chcesz wesprzeć naszą pracę, możesz to zrobić [tutaj](zrzutka.pl/z/tranzycjapl) 

Nina Kuta & Dag Fajt/tranzycja.pl

[^1]: UN Human Rights Council. (2020, A/HRC/44/53). [Practices of So-Called “Conversion Therapy”: Report of the Independent  Expert on Protection Against Violence and Discrimination Based on Sexual Orientation and Gender Identity.](https://daccess-ods.un.org/tmp/9964196.08592987.html)
[^2]: Pan American Health Organisation. (2012). ["Cures" for an Illness that does not exist](https://www.paho.org/en/documents/cures-illness-does-not-exist)
[^3]: World Psychiatric Association. (2016). [WPA Position Statement on Gender Identity and Same‐Sex Orientation, Attraction and Behaviours.](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5032493/)
[^4]: The American Academy of Child and Adolescent Psychiatry. (2018). [Conversion Therapy.](https://www.aacap.org/aacap/Policy_Statements/2018/Conversion_Therapy.aspx)
[^5]: American Psychological Association. (2021). [APA resolution on Gender Identity Change Efforts.](https://www.apa.org/about/policy/resolution-gender-identity-change-efforts.pdf)
[^6]: ILGA World. (2020). [Curbing Deception: A world survey on legal regulation of so-called “conversion therapies”.](https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/Issues/SexualOrientation/IESOGI/CSOsAJ/ILGA_World_Curbing_Deception_world_survey_legal_restrictions_conversion_therapy.pdf)
[^7]: OutRight Action International. (2019). [Harmful Treatment. The Global Reach of So-Called Conversion Therapy.](https://outrightinternational.org/sites/default/files/ConversionFINAL_Web_0.pdf)
[^8]: Stonewall UK. (2020). [‘Conversion Therapy’ & Gender Identity Survey.](https://www.stonewall.org.uk/system/files/gict_report_-_final.pdf)
[^9]: International Rehabilitation Council for Torture Victims. (2020). [It’s Torture Not Therapy. A Global Overview of Conversion Therapy: Practices, Perpetrators and the Role of States.](https://irct.org/publications/thematic-reports/146)
[^10]: Alempijevic i in. (2020). [Statement on Conversion Therapy](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32452446/). *Journal of Forensic and Legal Medicine*, 72, 101930.
[^11]: National Association for Research & Theraepy of Homosexuality. (1992). [In Defense of the Need for Honest Dialogue.](https://web.archive.org/web/20051025150224/http://www.narth.com/docs/indefense.html)
[^12]: American Psychological Association. (2009). [Report of the Task Force on Appropriate Therapeutic Responses to Sexual Orientation.](https://www.apa.org/pi/lgbt/resources/therapeutic-response.pdf)
[^13]: Erzen T. (2006). Straight to Jesus: Sexual and Christian Conversions in the Ex-Gay Movement, Berkeley, University of California Press. 
[^14]: Ponticelli, C. M. (1999). [Crafting stories of sexual identity reconstruction.](https://psycnet.apa.org/record/1999-05887-004) *Social Psychology Quarterly*, 62(2), 157–172.
[^15]: Wolkomir, M. (2001). [Emotion work, commitment, and the authentication of the self: The case of gay and ex-gay Christian support groups.](https://journals.sagepub.com/doi/pdf/10.1177/089124101030003002) *Journal of Contemporary Ethnography*, 30(3), 305–334.
[^16]: Shidlo, A. Schroeder, M. Drescher, J. (2001) *Sexual conversion therapy: ethical, clinical and research perspectives*, Binghamton, NY: Haworth Medical Press; 
[^17]: Bancroft J, Marks I. (1968). [Electric aversion therapy of sexual deviations.](https://www.researchgate.net/publication/17513453_Electric_aversion_therapy_of_sexual_deviations) *Proceedings of the Royal Society of Medicine*, 61(8), 796-9.
[^18]: Gil-Peterson J. (2021). A Trans History of Conversion Therapy. Pobrano 1 września 2022 r. z: https://sadbrowngirl.substack.com/p/a-trans-history-of-conversion-therapy 
[^19]: Benjamin, H. (1999). *The Transsexual Phenomenon.* Düsseldorf: Symposion Pub, str. 53.
[^20]: Shuster, S. (2021). *Trans Medicine: The Emergence and Practice of Treating Gender*. NYU Press.
[^21]: Velocci B. (2021). [Standards of Care: Uncertainty and Risk in Harry Benjamin's Transsexual Classifications.](https://read.dukeupress.edu/tsq/article-abstract/8/4/462/273075/Standards-of-CareUncertainty-and-Risk-in-Harry) *Transgender Studies Quaterly*, 8(4), 462–480.
[^22]: Bryant, K. (2006). [Making gender identity disorder of childhood: Historical lessons for contemporary debates.](https://link.springer.com/article/10.1525/srsp.2006.3.3.23) *Sexuality Research and Social Policy*, 3(3), 23–39.
[^23]: Green R. Money J. (1961), [Incongruous gender role: nongenital manifestations in prepubertal boys.](https://journals.lww.com/jonmd/Citation/1960/08000/INCONGRUOUS_GENDER_ROLE__NONGENITAL_MANIFESTATIONS.9.aspx) *The Journal of Nervous and Mental Disease*, 131(2), 160-168; Green R. (1968). [Childhood Cross-Gender Identification.](https://journals.lww.com/jonmd/Abstract/1968/11000/CHILDHOOD_CROSS_GENDER_IDENTIFICATION.6.aspx) *The Journal of Nervous and Mental Disease*, 147(5), 500-509. 
[^24]: Green, R., Newman, L. E., Stoller, R. J. (1972). [Treatment of Boyhood "Transsexualism". An Interim Report of Four Years' Experience.](https://jamanetwork.com/journals/jamapsychiatry/article-abstract/490604) *Archives Of General Psychiatry*, 26(3), 213-217.
[^25]: Sedgwick, E. (1993). [How to bring your kids up gay: The war on effeminate boys.](https://www.bu.edu/honoringeve/files/2009/09/how-to-bring-your-kids-up-gay.pdf) W: Tendencies (str. 154-164). Durham, NC: Duke University Press.
[^26]: Rekers, G., Lovaas, O. (1974). [Behavioral treatment of deviant sex-role behaviors in a male child.](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1311956/) *Journal Of Applied Behavior Analysis*, 7(2), 173-190.
[^27]: Burroway J. (2011). What Are Little Boys Made Of?. *Box Turtle Bulletin*. Pobrano 1 września 2022 r. z: http://www.boxturtlebulletin.com/what-are-little-boys-made-of1
[^28]: Zucker, K.J. (1985). [Cross-Gender-Identified Children.](https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-4684-4784-2_4#citeas) W: Steiner, B.W.(red.). *Gender Dysphoria. Perspectives in Sexuality*. Springer, Boston, MA. 
[^29]: Rosin, H. (2008). A Boy's Life. *The Atlantic*. Pobrano 1 września 2022 r. z: https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2008/11/a-boys-life/307059/ 
[^30]: Schwartzapfel, B. (2013). Born This Way?. *The American Prospect.* Pobrano 1 września z: https://prospect.org/power/born-way/ 
[^31]: House of Commons of Canada, Standing Comittee on Justice and Human Rights, An Act to Amend The Criminal Code (Conversion Therapy), 43-2 (3 grudnia 2020 r.) [(Erika Muse).](https://openparliament.ca/committees/justice/43-2/14/erika-muse-1/only/)
[^32]: Zucker, K., Wild, J., Bradley, S., & Lowry, C. (1993). [Physical attractiveness of boys with gender identity disorder.](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/8435037/) *Archives Of Sexual Behavior*, 22(1), 23-36. 
[^33]: Drummond, K., Bradley, S., Peterson-Badali, M., & Zucker, K. (2008). [A follow-up study of girls with gender identity disorder.](https://www.researchgate.net/publication/5657572_A_Follow-Up_Study_of_Girls_With_Gender_Identity_Disorder) *Developmental Psychology*, 44(1); Singh, D., Bradley, S., & Zucker, K. (2021). [A Follow-Up Study of Boys With Gender Identity Disorder.](https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fpsyt.2021.632784/full) *Frontiers In Psychiatry*, 12.
[^34]: Cohen-Kettenis, P., Steensma, T., & de Vries, A. (2011). [Treatment of Adolescents With Gender Dysphoria in the Netherlands.](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22051006/) *Child And Adolescent Psychiatric Clinics Of North America*, 20(4), 689-700.
[^35]: European Association of Psychotherapy. (2017). EAP statement on conversion therapy, Pobrano 1 września 2022 r. z: https://www.europsyche.org/quality-standards/eap-guidelines/eap-statement-on-conversion-therapy/ 
[^36]: Memorandum of Understanding on Conversion Therapy in the UK. (2017).Pobrano 1 września 2022 r. z: https://www.cosrt.org.uk/wp-content/uploads/2019/08/MoU2-Revision-3-7-19.pdf 
[^37]: Green, A., Price-Feeney, M., Dorison, S., & Pick, C. (2020). S[elf-Reported Conversion Efforts and Suicidality Among US LGBTQ Youths and Young Adults, 2018.](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7349447/) *American Journal Of Public Health*, 110(8), 1221-1227; Turban, J., Beckwith, N., Reisner, S., & Keuroghlian, A. (2020). [Association Between Recalled Exposure to Gender Identity Conversion Efforts and Psychological Distress and Suicide Attempts Among Transgender Adults.](https://jamanetwork.com/journals/jamapsychiatry/article-abstract/2749479) *JAMA Psychiatry*, 77(1), 68.
[^38]:ILGA Europe. (2022). [Annual Review of the Human Rights Situation of Lesbian, Gay, Bisexual, Trans and Intersex People in Europe and Central Asia.](https://ilga-europe.org/report/annual-review-2022/)
[^39]: De Groot D. (2022) Briefing. Bans on conversion 'therapies' The situation in selected EU Member States. Pobrano 1 września 2022 r. z: https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2022/733521/EPRS_BRI(2022)733521_EN.pdf 
[^40]: Department of Children, Equality, Disability, Integration and Youth. (2022). Minister O’Gorman announces research into conversion therapy that will inform ban on the practice. Pobrano 1 września 2022 r. z: https://www.gov.ie/en/press-release/9aaa1-minister-ogorman-announces-research-into-conversion-therapy-that-will-inform-ban-on-the-practice/ 
[^41]: Kampania Przeciwko Homofobii. (2018a). ONZ upomina Polskę w sprawie „leczenia” gejów i lesbijek. Pobrano 1 września 2022 r. z: https://kph.org.pl/onz-upomina-polske-w-sprawie-leczenia-gejow-i-lesbijek/ 
[^42]: Kampania Przeciwko Homofobii. (2018b). Parlament Europejski wzywa do zaprzestania terapii konwersyjnych osób homoseksualnych – 25 polskich europarlamentarzystów przeciw. Pobrano 1 września 2022 r. z: https://kph.org.pl/parlament-europejski-wzywa-do-zaprzestania-terapii-konwersyjnych/ 
[^43]: Kampania Przeciwko Homofobii. (2019). Koniec z horrorem pseudoterapii konwersyjnych – ustawa KPH i Nowoczesnej w Sejmie. Pobrano 1 września 2022 r. z: https://kph.org.pl/koniec-z-horrorem-pseudoterapii-konwersyjnych-ustawa-kph-i-nowoczesnej-w-sejmie/ 
[^44]: Poselski projekt ustawy o zakazie praktyk konwersyjnych, MK-020-1241/19, VIII Kadencja Sejmu, 2019. Pobrano 1 września 2022 r. z: 
http://orka.sejm.gov.pl/Druki8ka.nsf/Projekty/8-020-1241-2019/$file/8-020-1241-2019.pdf 
[^45]: Bodnar A. (2020) Terapie konwersyjne powinny być w Polsce zakazane. Wystąpienie RPO do premiera. Pobrano 1 września 2022 r. z: https://bip.brpo.gov.pl/pl/content/rpo-do-premiera-terapie-konwersyjne-powinny-byc-zakazane 
[^46]: Konferencja Episkopatu Polski. (2020) Stanowisko Konferencji Episkopatu Polski w kwestii LGBT+. Pobrano 1 września 2022 r. z: https://episkopat.pl/wp-content/uploads/2020/08/Stanowisko-Konferencji-Episkopatu-Polski-w-kwestii-LGBT.pdf 
[^47]: Świder M., Winiewski M. (2021). [Sytuacja społeczna osób LGBTA w Polsce. Raport za lata 2019-2020.](https://kph.org.pl/wp-content/uploads/2021/12/Rapot_Duzy_Digital-1.pdf) Kampania Przeciwko Homofobii, Lambda Warszawa
[^48]: Trans Legislation Tracker. (2022). Pobrano 1 września 2022 r. z: https://translegislation.com/
[^49]: The White House. (2022). FACT SHEET: President Biden to Sign Historic Executive Order Advancing LGBTQI+ Equality During Pride Month. Pobrano 1 września 2022 r. z: https://www.whitehouse.govbriefing-room/statements-releases/2022/06/15/fact-sheet-president-biden-to-sign-historic-executive-order-advancing-lgbtqi-equality-during-pride-month/ 
[^50]: Turley, J. (2022). North Dakota committee OKs ban on LGBT conversion therapy. The Dickinson Press. Pobrano 1 września 2022 r. z: https://www.thedickinsonpress.com/news/north-dakota-committee-oks-ban-on-lgbt-conversion-therapy 
[^51]: Pierson, B. (2022). Arkansas loses bid to revive ban on gender transition for minors. Reuters. Pobrano 1 września 2022 r. z: https://www.reuters.com/legal/arkansas-loses-bid-revive-ban-gender-transition-minors-2022-08-25/ 
[^52]: Glenn, J. (2022). More families urge court to maintain injunction on Alabama’s anti-trans law. Alabama Political Reporter. Pobrano 1 września 2022 r. z: https://www.alreporter.com/2022/08/22/more-families-urge-court-to-maintain-injunction-on-alabamas-anti-trans-law/ 
[^53]: Office of the Texas Governor. (2022). Governor Abbott Directs DFPS To Investigate Gender-Transitioning Procedures As Child Abuse. Pobrano 1 września 2022 r. z: https://gov.texas.gov/news/post/governor-abbott-directs-dfps-to-investigate-gender-transitioning-procedures-as-child-abuse 
[^54]: Harris, C., Bureau, A. (2022). Flood of 2,300 departing workers leaves Texas child welfare agency scrambling: ‘Absolutely a crisis’. Houston Cronicle. Pobrano 1 września 2022 r. z: https://www.houstonchronicle.com/politics/texas/article/Flood-of-2-300-departing-workers-leaves-Texas-17382543.php 
[^55]: McNamara, C., Branstetter, G. (2022). Trans Health Care in Florida: What You Need to Know. American Civil Liberties Union. Pobrano 1 września 2022 r. z: https://www.aclu.org/news/lgbtq-rights/trans-health-care-in-florida-what-you-need-to-know 
[^56]: Berg-Brousseau, H. (2022). Discriminatory DeSantis Administration Regulation Eliminating Medicaid Coverage for 9,000+ Transgender Floridians to Take Effect This Weekend. The Human Rights Campaign. Pobrano 1 września 2022 r. z: https://www.hrc.org/press-releases/discriminatory-desantis-administration-regulation-eliminating-medicaid-coverage-for-9-000-transgender-floridians-to-take-effect-this-weekend 
[^57]: Evans, M. Evans, S. (2021). *Gender Dysphoria: A Therapeutic Model for Working with Children, Adolescents and Young Adults. Phoenix Publishing House.*
[^58]: Polskie Towarzystwo Psychoterapii Psychodynamicznej (2022), X Konferencja Polskiego Towarzystwa Psychoterapii Psychodynamicznej. (2022). Pobrano 1 września 2022 r. z: https://ptppd.pl/aktualnosci/ix-konferencji-polskiego-towarzystwa-psychoterapii-psychodynamicznej.html
Szpital im. dr. J. Babińskiego OLZON. (2021). XVII Konferencja Oddziału Leczenia Zaburzeń Osobowości i Nerwic. Pobrano 1 września 2022 r. z: https://fundacjawinida.org/olzon21/
[^59]: Rafferty, J., Yogman, M., Baum, R., Gambon, T., Lavin, A., Mattson, G. et al. (2018). [Ensuring Comprehensive Care and Support for Transgender and Gender-Diverse Children and Adolescents.](https://publications.aap.org/pediatrics/article/142/4/e20182162/37381/Ensuring-Comprehensive-Care-and-Support-for?autologincheck=redirected?nfToken=00000000-0000-0000-0000-000000000000) *Pediatrics*, 142(4).
[^60]: The Trevor Project. (2022). U.S. Adults' Personal Knowledge and Comfort with LGBTQ Identities Polling Analysis. Pobrano 1 września 2022 r.z: https://www.thetrevorproject.org/wp-content/uploads/2022/03/Embargoed-MC-Polling-Data_3.31.22.pdf 
[^61]: Konopka, K., Prusik, M. & Szulawski, M. (2020). [Two Sexes, Two Genders Only: Measuring Attitudes toward Transgender Individuals in Poland.](https://link.springer.com/article/10.1007/s11199-019-01071-7) *Sex Roles*, 82, 600–621
[^62]: Goldfarb, E., & Lieberman, L. (2021). [Three Decades of Research: The Case for Comprehensive Sex Education.](https://www.jahonline.org/article/S1054-139X(20)30456-0/fulltext) *Journal Of Adolescent Health*, 68(1), 13-27.
[^63]: Nikkelen, S., & Kreukels, B. (2018). [Sexual Experiences in Transgender People: The Role of Desire for Gender-Confirming Interventions, Psychological Well-Being, and Body Satisfaction.](https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/0092623X.2017.1405303?src=recsys) *Journal Of Sex & Marital Therapy,* 44(4), 370-381.
[^64]: Shenkman, G. (2016). [Classic psychoanalysis and male same-sex parents: A reexamination of basic concepts.](https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2Fa0038486) *Psychoanalytic Psychology,* 33(4), 585–598.
[^65]: Walsh, R., Krabbendam, L., Dewinter, J., & Begeer, S. (2018). [Brief Report: Gender Identity Differences in Autistic Adults: Associations with Perceptual and Socio-cognitive Profiles.](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30062396/) *Journal Of Autism And Developmental Disorders*, 48(12), 4070-4078.
[^66]: Shapira, S., & Granek, L. (2019). [Negotiating psychiatric cisgenderism-ableism in the transgender- autism nexus.](https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0959353519850843) *Feminism & Psychology*, 29(4), 494-513.
[^67]: Olson, K., & Enright, E. (2017). [Do transgender children (gender) stereotype less than their peers and siblings?.](https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/desc.12606) *Developmental Science*, 21(4).
[^68]: Olson, K., Durwood, L., DeMeules, M., & McLaughlin, K. (2016). [Mental Health of Transgender Children Who Are Supported in Their Identities.](https://publications.aap.org/pediatrics/article-abstract/137/3/e20153223/81409/Mental-Health-of-Transgender-Children-Who-Are?redirectedFrom=fulltext?autologincheck=redirected?nfToken=00000000-0000-0000-0000-000000000000) *Pediatrics*, 137(3). 
[^69]: de Vries, A., McGuire, J., Steensma, T., Wagenaar, E., Doreleijers, T., & Cohen-Kettenis, P. (2014). [Young Adult Psychological Outcome After Puberty Suppression and Gender Reassignment.](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25201798/) *Pediatrics*, 134(4), 696-704.
[^70]: Serano, J. (2020). [Autogynephilia: A scientific review, feminist analysis, and alternative ‘embodiment fantasies’ model.](https://www.researchgate.net/publication/343552498_Autogynephilia_A_scientific_review_feminist_analysis_and_alternative_%27embodiment_fantasies%27_model) *The Sociological Review*, 68(4), 763-778. 
[^71]: de Maat, S., de Jonghe, F., de Kraker, R., Leichsenring, F., Abbass, A., & Luyten, P. i in. (2013). [The Current State of the Empirical Evidence for Psychoanalysis.](https://www.researchgate.net/publication/236675108_The_Current_State_of_the_Empirical_Evidence_for_Psychoanalysis_A_Meta-analytic_Approach) *Harvard Review Of Psychiatry*, 21(3), 107-137. 
[^72]: Littman, L. (2018). [Parent reports of adolescents and young adults perceived to show signs of a rapid onset of gender dysphoria.](https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0202330) *PLOS ONE*, 13(8), e0202330
[^73]: Restar, A. (2019). [Methodological Critique of Littman’s (2018) Parental-Respondents Accounts of “Rapid-Onset Gender Dysphoria”.](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7012957/) *Archives Of Sexual Behavior*, 49(1), 61-66. 
[^74]: Ashley, F. (2020). [A critical commentary on ‘rapid-onset gender dysphoria’.](https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0038026120934693) *The Sociological Review*, 68(4), 779-799.
[^75]: Arnoldussen, M., Steensma, T., Popma, A., van der Miesen, A., Twisk, J., & de Vries, A. (2019). [Re-evaluation of the Dutch approach: are recently referred transgender youth different compared to earlier referrals?.](https://link.springer.com/article/10.1007/s00787-019-01394-6#citeas) *European Child & Adolescent Psychiatry*, 29(6), 803-811.
[^76]: Bauer, G., Lawson, M., & Metzger, D. (2022). [Do Clinical Data from Transgender Adolescents Support the Phenomenon of “Rapid Onset Gender Dysphoria”?.](https://www.jpeds.com/article/S0022-3476(21)01085-4/fulltext) *The Journal Of Pediatrics*, 243, 224-227.e2.
[^77]: Coalition for the Advancement & Application of Psychological Science. (2021). CAAPS Position Statement on Rapid Onset Gender Dysphoria (ROGD) Pobrano 1 września 2022 r. z:  https://www.caaps.co/rogd-statement 
[^78]: Murphy, M. (2021). This is why the ‘true trans’ approach is a problem. *Feminist Current*. Pobrano 1 września 2022 r. z: https://www.feministcurrent.com/2021/12/13/this-is-why-the-true-trans-approach-is-a-problem/ 
[^79]: Cornell University (2018), What Does the Scholarly Research Say about the Effect of Gender Transition on Transgender Well-Being?, Pobrano 1 września 2022 r. z: https://whatweknow.inequality.cornell.edu/topics/lgbt-equality/what-does-the-scholarly-research-say-about-the-well-being-of-transgender-people/ 
[^80]: Baker, K., Wilson, L., Sharma, R., Dukhanin, V., McArthur, K., Robinson, K. (2021). [Hormone Therapy, Mental Health, and Quality of Life Among Transgender People: A Systematic Review.](https://academic.oup.com/jes/article/5/4/bvab011/6126016#228529936) *Journal Of The Endocrine Society,* 5(4).
[^81]: Turban, J., King, D., Li, J., & Keuroghlian, A. (2021). [Timing of Social Transition for Transgender and Gender Diverse Youth, K-12 Harassment, and Adult Mental Health Outcomes.](https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1054139X21002834?dgcid=coauthor) *Journal Of Adolescent Health,* 69(6), 991-998. 
[^82]: Costa, R., Dunsford, M., Skagerberg, E., Holt, V., Carmichael, P., & Colizzi, M. (2015). [Psychological Support, Puberty Suppression, and Psychosocial Functioning in Adolescents with Gender Dysphoria.](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26556015/) *The Journal Of Sexual Medicine,* 12(11), 2206-2214.
[^83]: Green, A., DeChants, J., Price, M., & Davis, C. (2022). [Association of Gender-Affirming Hormone Therapy With Depression, Thoughts of Suicide, and Attempted Suicide Among Transgender and Nonbinary Youth.](https://www.jahonline.org/article/S1054-139X(21)00568-1/fulltext) *Journal Of Adolescent Health,* 70(4), 643-649. 
[^84]: Zucker, K. (2019). [Debate: Different strokes for different folks.](https://acamh.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/camh.12330) *Child And Adolescent Mental Health*, 25(1), 36-37.
[^85]: Ashley, F. (2022a). [Adolescent Medical Transition is Ethical: An Analogy with Reproductive Health.](https://www.florenceashley.com/uploads/1/2/4/4/124439164/ashley_adolescent_medical_transition_is_ethical.pdf) *Kennedy Institute Of Ethics Journal*, 32(2), 127-171.
[^86]: Glasser M. (1979). From the Analysis of a Transvestite, *The International Review of Psycho-Analysis.* 6, 163-175.
[^87]: Zucker, K. J., Wood, H., Singh, D., Bradley, S. J. (2012). [A Developmental, Biopsychosocial Model for the Treatment of Children with Gender Identity Disorder.](https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00918369.2012.653309?journalCode=wjhm20) *Journal of Homosexuality,* 59(3), 369–397.
[^88]: Deutsch, M. (2012). [Use of the Informed Consent Model in the Provision of Cross-Sex Hormone Therapy: A Survey of the Practices of Selected Clinics.](https://www.researchgate.net/publication/241745100_Use_of_the_Informed_Consent_Model_in_the_Provision_of_Cross-Sex_Hormone_Therapy_A_Survey_of_the_Practices_of_Selected_Clinics) *International Journal Of Transgenderism,* 13(3), 140-146.
[^89]: Dhejne, C., Öberg, K., Arver, S., & Landén, M. (2014). [An Analysis of All Applications for Sex Reassignment Surgery in Sweden, 1960–2010: Prevalence, Incidence, and Regrets.](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24872188/) *Archives Of Sexual Behavior*, 43(8), 1535-1545. 
[^90]: Bustos, V., Bustos, S., Mascaro, A., Del Corral, G., Forte, A., & Ciudad, P. et al. (2021). R[egret after Gender-affirmation Surgery: A Systematic Review and Meta-analysis of Prevalence.](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8099405/) *Plastic And Reconstructive Surgery - Global Open*, 9(3), e3477.
[^91]: Olson, K. R., Durwood, L., Horton, R., Gallagher, N. M., Devor, A. (2022) [Gender Identity 5 Years After Social Transition.](https://publications.aap.org/pediatrics/article/150/2/e2021056082/186992/Gender-Identity-5-Years-After-Social-Transition?autologincheck=redirected%3fnfToken%3d00000000-0000-0000-0000-000000000000) *Pediatrics*, 150(2), e2021056082.
[^92]: Russell, S., Pollitt, A., Li, G., & Grossman, A. (2018). [Chosen Name Use Is Linked to Reduced Depressive Symptoms, Suicidal Ideation, and Suicidal Behavior Among Transgender Youth.](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6165713/) Journal Of Adolescent Health, 63(4), 503-505. 
[^93]: McLemore, K. (2014). [Experiences with Misgendering: Identity Misclassification of Transgender Spectrum Individuals.](https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/15298868.2014.950691) *Self And Identity*, 14(1), 51-74.
[^94]: Simons, L., Schrager, S., Clark, L., Belzer, M., & Olson, J. (2013). [Parental Support and Mental Health Among Transgender Adolescents.](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3838484/) *Journal Of Adolescent Health*, 53(6), 791-793.
[^95]: Pariseau, E. M., Chevalier, L., Long, K. A., Clapham, R., Edwards-Leeper, L., & Tishelman, A. C. (2019). [The relationship between family acceptance-rejection and transgender youth psychosocial functioning.](https://psycnet.apa.org/record/2019-52280-006) *Clinical Practice in Pediatric Psychology*, 7(3), 267–277. 
[^96]: Durwood, L., Eisner, L., Fladeboe, K., Ji, C., Barney, S., McLaughlin, K., & Olson, K. (2021). [Social Support and Internalizing Psychopathology in Transgender Youth.](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33575917/) *Journal Of Youth And Adolescence*, 50(5), 841-854.
[^97]: Evans, Y., Gridley, S., Crouch, J., Wang, A., Moreno, M., Ahrens, K., & Breland, D. (2017). [Understanding Online Resource Use by Transgender Youth and Caregivers: A Qualitative Study](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5628561/). *Transgender Health*, 2(1), 129-139.
[^98]: Price, M., & Green, A. (2021). [Association of Gender Identity Acceptance with Fewer Suicide Attempts among Transgender and Nonbinary Youth.](https://www.liebertpub.com/doi/10.1089/trgh.2021.0079) *Transgender Health*.
[^99]: Hughto, J., Gunn, H., Rood, B., & Pantalone, D. (2020). [Social and Medical Gender Affirmation Experiences Are Inversely Associated with Mental Health Problems in a U.S. Non-Probability Sample of Transgender Adults.](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7494544/) *Archives Of Sexual Behavior*, 49(7), 2635-2647.
[^100]: Bowling, J., Barker, J., Gunn, L., & Lace, T. (2020). “[It just feels right”: Perceptions of the effects of community connectedness among trans individuals.](https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0240295) *PLOS ONE*, 15(10), e0240295.
[^101]: Graff, A., Korolczuk, E. (2022), *Kto się boi gender? Prawica, populizm i feministyczne strategie oporu.* Wydawnictwo Krytyki Politycznej
[^102]: Samuels, A., & Potts, M. (2022). How The Fight To Ban Abortion Is Rooted In The ‘Great Replacement’ Theory. Fivethirtyeight. Pobrano 1 września 2022 r. z: https://fivethirtyeight.com/features/how-the-fight-to-ban-abortion-is-rooted-in-the-great-replacement-theory/ 
[^103]: Ashley, F. (2022b). [Interrogating Gender-Exploratory Therapy.](https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/17456916221102325) *Perspectives on Psychological Science.*
[^104]: Nicolosi, J., Nicolosi, L. A. (2017). *A parent’s guide to preventing homosexuality.* Liberal Mind Publishers
[^105]: Glasser, M. (1977). [Homosexuality in adolescence.](https://bpspsychub.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.2044-8341.1977.tb02417.x) *British Journal of Medical Psychology*, 50(3), 217-225
[^106]: Nicolosi, L.A. (2013), On the Origins of Lesbianism. Pobrano 1 września 2022 r. z: https://www.josephnicolosi.com/collection/on-the-origins-of-lesbianism 
[^107]: Nicolosi, J. (2015). What is reparative therapy? Examining the controversy. Pobrano 1 września 2022 r. z: https://www.josephnicolosi.com/collection/what-is-reparative-therapy 
[^108]: Nicolosi, J. (2013). The Traumatic Foundation of Male Homosexuality, *Crisis Magazine*. Pobrano 1 września 2022 r. z: https://www.crisismagazine.com/2016/traumatic-foundation-male-homosexuality 
[^109]:Nicolosi, J. (1991). Reparative therapy of male homosexuality: A new clinical approach. Aronson, str. 9. 
[^110]: Nicolosi, J., Nicolosi, L. A. (2017). op. cit. str. 144
[^111]: Ibid. str. 13
[^112]: Bartosch, J. (2020).  Why I was right to blow the whistle on the Tavistock Clinic over puberty blockers. *The Telegraph.* Pobrano 1 września 2019 r. z: https://www.telegraph.co.uk/health-fitness/body/right-blow-whistle-tavistock-clinic-puberty-blockers/
[^113]:Bartosch, J. (2021). The belief system doesn’t add up. *The Critic*. Pobrano 1 września 2022 r. z: https://thecritic.co.uk/issues/august-september-2021/the-belief-system-doesnt-add-up/ 
[^114]: Evans, M. (2020). Why I Resigned from Tavistock: Trans-Identified Children Need Therapy, Not Just 'Affirmation' and Drugs. *Quilette*. Pobrano 1 września 2022 r. z: https://quillette.com/2020/01/17/why-i-resigned-from-tavistock-trans-identified-children-need-therapy-not-just-affirmation-and-drugs/ 
[^115]: Winegard, B., & Carl, N. (2019). Superior: The Return of Race Science—A Review. Quilette. Retrieved from Noah Carl, B. (2019). Superior: The Return of Race Science—A Review. *Quilette.* Pobrano 1 września 2022 r. z: https://quillette.com/2019/06/05/superior-the-return-of-race-science-a-review/
[^116]: Housman, D. (2022). They Say There’s ‘No Argument’ About Letting Kids Have Sex Changes — But Plenty Of Scientists Are Pushing Back. *The Daily Caller.* Pobrano 1 września 2022 r. z: https://dailycaller.com/2022/06/20/no-argument-kids-sex-change-surgery-scientists-pushing-back/
[^117]: Fieldstadt, E. (2019). James Alex Fields, driver in deadly car attack at Charlottesville rally, sentenced to life in prison. *NBC News.* Pobrano 1 września 2022 r. z: https://www.nbcnews.com/news/us-news/james-alex-fields-driver-deadly-car-attack-charlottesville-rally-sentenced-n1024436
[^118]: Piggott, S., & Amend, A. (2017). The Daily Caller Has A White Nationalist Problem. The Southern Poverty Law Center. Pobrano 1 września 2022 r. z: https://www.splcenter.org/hatewatch/2017/08/16/daily-caller-has-white-nationalist-problem
[^119]: Talk TV. (2020). *Should transgender procedures and hormone treatments be available to under-18s?* [Video]. Youtube. Pobrano 1 września 2022 r. z: https://www.youtube.com/watch?v=_idKOGHQtIQ 
[^120]: Talk TV [@TalkTV]. (2022). *Marcus Evans, ex clinical lead at the Tavistock transgender Clinic which is now closing, slams the trust.* Twitter. Pobrano 1 września 2022 r. z: https://twitter.com/TalkTV/status/1554004404642234369
[^121]: Mahler, J., & Rutenberg, J. (2019). How Rupert Murdoch's Empire of Influence Remade the World. *The New York Times Magazine.* Pobrano 1 września 2019 r. z: https://www.nytimes.com/interactive/2019/04/03/magazine/rupert-murdoch-fox-news-trump.html 
[^122]: Duffy, N. (2018). Julia Hartley-Brewer bans the word ‘cis’ on TalkRadio show. *Pink News.* Pobrano 1 września 2022 r. z: https://www.pinknews.co.uk/2018/12/03/julia-hartley-brewer-talkradio-cis/ 
[^123]: HumanGayMale. (2022a). *Conversation with Marcus Evans, 22nd June 2022.* [Video]. Youtube. Pobrano 1 września 2022 r. z:  https://www.youtube.com/watch?v=g3xoXqFGTq4
[^124]: LGB Alliance [@ALLIANCELGB]. (2021). C*onference Highlight. Before becoming a barrister, Lucy Masoud was a trade unionist and a firefighter for 12 years.* Twitter. Pobrano 1 września 2022 r. z: https://twitter.com/alliancelgb/status/1457833076084649997
[^125]: Trans Safety Network. (2021). Our Duty Uncovered. Pobrano 1 września 2022 r. z: https://transsafety.network/posts/our-duty-uncovered/
[^126]: HumanGayMale. (2022b). C*onversation with @StillTish, 29th June 2022.* [Video]. Youtube. Pobrano 1 września 2022 r. z: https://www.youtube.com/watch?v=KeWgYdaIqu4
[^127]: Triggeronometry. (2021). *Transgender Clinic Whistleblower Speaks Out* [Video]. Youtube. Pobrano 1 września 2022 r. z: https://www.youtube.com/watch?v=tJ_bD6N1zNw
[^128]: Evans, S. (2022). How Tavistock Came Tumbling Down. *Common Sense.* Pobrano 1 września 2022 r. z: https://www.commonsense.news/p/how-tavistock-came-tumbling-down
[^129]: Stein, J. (2018). Strategic Speech Tactics and Alt-Right Metapolitics [Blog]. Pobrano 1 września 2022 r. z: https://blogs.law.columbia.edu/praxis1313/jeff-stein-strategic-speech-and-alt-right-metapolitics/
[^130]: Eddy, P., & Sprinkle, P. (2020). Tavistock: A Microcosm of the Debate on How Best to Care for Trans* Kids. *The Center For Faith, Sexuality & Gender.* Pobrano 1 września 2022 r. z: https://www.centerforfaith.com/blog/tavistock-a-microcosm-of-the-debate-on-how-best-to-care-for-trans-kids 
[^131]: Cenci, F. (2021). Großbritannien: Reue nach Geschlechtsumwandlung – Fälle nehmen zu. *International Family News.* Pobrano 1 września 2022 r. z: https://ifamnews.com/de/gro-britannien-reue-nach-geschlechtsumwandlung-f-lle-nehmen-zu
[^132]: Juristes Pour L’Enfance. (2021). Un nouveau modèle pour traiter les enfants transsexuels (Susan and Marcus Evans). Pobrano 1 września 2022 r. z: https://www.juristespourlenfance.com/2021/02/23/premierement-do-no-harm-un-nouveau-modele-pour-traiter-les-enfants-transsexuels-susan-and-marcus-evans-psychotherapeutes/ 





