---
kolejnosc: 61
tags: krok po kroku, tranzycja medyczna, terapia hormonalna
meta:
Autorzy: otalia, Nina, Kasia, Tash
Redakcja i korekta: Julia
Ilustracje: Leonard Dutkiewicz
---
# Jak zrobić sobie zastrzyk? Poradnik do iniekcji podskórnych i domięśniowych.
Jedną z najpopularniejszych metod przyjmowania terapii hormonalnej są zastrzyki, wykonywane metodą domięśniową lub podskórną. W tym poradniku znajdziesz instrukcję jak wybrać odpowiedni dla Ciebie zastrzyk, co należy do niego kupić, jak się przygotować do iniekcji oraz finalnie jak własnoręcznie zrobić sobie zastrzyk domięśniowy lub podskórny. Stworzyliśmy także serię materiałów wideo, w których pokazujemy jak wykonać zastrzyki na sobie.
**Jeśli szukasz konkretnego poradnika, najlepiej jest przeskoczyć bezpośrednio do odpowiedniej sekcji dla iniekcji [domięśniowej](#zastrzyk-domiesniowy) lub [podskórnej](#zastrzyk-podskorny).**
## Który rodzaj zastrzyku wybrać? Podskórny czy domięśniowy?
Zastosowanie domięśniowe pozostaje podstawową formą przyjmowania preparatów hormonalnych w zastrzykach i jest jedyną formą podania ujętą w zaleceniach producentów leków powszechnie przepisywanych w Polsce (Neofollin, Omnadren 250, Testosteronum Prolongatum, Nebido).
Jednocześnie wiele z badań opublikowanych w ostatnich latach wskazuje jednak na bezpieczeństwo i równą skuteczność metody podskórnej[^2][^3][^9]. Metodę podskórną preferuje lub traktuje jako równorzędną wiele poważanych zachodnich klinik zajmujących się opieką nad osobami transpłciowymi - m.in. Planned Parenthood, Fenway Health, Seattle Children’s Clinic. A także platform trans opieki jak Folx Health czy Plume. Preparaty stosowane w tych klinikach są identyczne lub bardzo podobne do tych stosowanych w Polsce, dlatego rekomendujemy metodę podskórną jako równorzędną domięśniowej. Dla wielu osób zastrzyki podskórne cechują się większą łatwością wykonania oraz mniejszym bólem. Zastrzyki podskórne są wykonywane cieńszą i krótszą igłą oraz są łatwiejsze technicznie, co może być choć częściowym ukojeniem niepokoju dla osób ze strachem przed igłami lub zastrzykami.
Istniejące badania sugerują że te dwie metody nie różnią się znacznie jeśli chodzi o ich dynamikę wchłaniania. W efekcie uzyskiwane poziomy estradiolu lub testosteronu we krwi, oraz to jak długo działa preparat, będą podobne między zastrzykami domięśniowymi i podskórnymi. Jednocześnie uczulamy, że w przypadku zastrzyków absolutnie niezbędne jest aktywne monitorowanie swojej terapii i znalezienie odpowiednich dawek. Więcej piszemy o tym w działach o monitorowaniu [feminizującej](https://tranzycja.pl/krok-po-kroku/feminizujaca-terapia-hormonalna/#dawkowanie-i-monitorowanie-terapii-hormonalnej) i [maskulinizującej](https://tranzycja.pl/krok-po-kroku/maskulinizujaca-terapia-hormonalna/#dawkowanie-i-monitorowanie-terapii-hormonalnej) terapii hormonalnej.
Mimo zalet metody podskórnej, wiele osób nadal preferuje zastrzyki domięśniowe. Dla części osób ta metoda daje większe poczucie pewności, a dla innych zastrzyki podskórne wiążą się ze specyficznym uczuciem dyskomfortu, którego nie odnajdują w zastrzykach domięśniowych.
Podsumowując, uważamy metodę podskórną i domięśniową za równowarte, a decyzję o metodzie wykonania zastrzyku widzimy głównie jako kwestię Twojej preferencji i komfortu. Rekomendujemy przyjrzenie się jednej i drugiej metodzie, a następnie podjęcie świadomej decyzji co brzmi jak lepsza dla Ciebie opcja.
## Zastrzyk domięśniowy
### Czego będziesz potrzebować?
Dla wszystkich zastrzyków domięśniowych:
* **twój lek** w ampułce lub fiolce
* **igła do iniekcji**: między 0,8 a 1,1 mm średnicy i 40mm długości
* **strzykawka** o pojemności większej niż jedna dawka Twojego preparatu
_Przykładowo: Dla zastrzyku o objętości 0,2 ml potrzebujesz strzykawki 1ml. Dla zastrzyku o objętości 1ml będziesz potrzebować strzykawki 2ml._
* **gaziki**;
* **płyn do dezynfekcji skóry** i opcjonalnie płyn do odkażenia powierzchni;
* **pojemnik na odpady medyczne** lub dowolny pojemnik z twardego plastiku
* **plasterek* na ranę po wkłuciu
* opcjonalnie **rękawiczki jednorazowe**
Dodatkowo dla preparatów w jednorazowej szklanej ampułce z odrywaną główką:
* **igła do nabierania** dowolna która sięgnie do dna ampułki, najlepiej z filtrem
Dodatkowo dla preparatów w fiolce z gumową zatyczką:
* **igła do nabierania** igła o średnicy 0,6 mm i długości 25mm
* **waciki nasączone alkoholem**
Większość z tych rzeczy powinna być dostępna w Twojej aptece. Na dłuższą metę, jak już znajdziesz swoje preferowane igły i dokładną technikę, dużo lepiej jest zaopatrzyć się w internetowej hurtowni medycznej - ceny pojedynczych produktów są nawet kilkukrotnie niższe, a kupując paczki po 100 sztuk mamy spokój z zakupami na 2-4 lata.
### Twój lek
Przed użyciem jakiegokolwiek preparatu należy poświęcić chwilę aby zapoznać się z dołączoną ulotką. Jeśli Twoja ulotka została nieuważnie wyrzucona - ulotki Twojego leku są również dostępne online. Wyjątkową sytuacją jest tutaj preparat Neofollin, którego ulotka jest dostępna jedynie w języku czeskim - jej tłumaczenie można znaleźć [tutaj](http://inter-link.pl/wp-content/uploads/2022/03/Ulotka-informacyjna-leku-dla-u%C5%BCytkownika-Forma-leku.doc). Jako że użycie preparatów używanych w hormonalnej terapii zastępczej nie jest przewidziane przez producentów leków, nie znajdziecie takiego wskazania w ulotce ani rekomendowanych dawkowań. Te powinny być przepisane przez endokrynologa, a najczęściej praktykowane dawkowania znajdziesz w naszym artykule o dawkowaniu [feminizującej](https://tranzycja.pl/krok-po-kroku/feminizujaca-terapia-hormonalna/#dawkowanie-i-monitorowanie-terapii-hormonalnej) i [maskulinizującej](https://tranzycja.pl/krok-po-kroku/maskulinizujaca-terapia-hormonalna/#dawkowanie-i-monitorowanie-terapii-hormonalnej) terapii hormonalnej.
Jeśli mimo to nie możesz znaleźć swojej ulotki, lub Twój preparat takiej nie posiada - dawka i skład preparatu powinny być dostępne również na etykiecie preparatu. Wszystkie preparaty hormonalne do wstrzykiwań na bazie oleju powinny być przechowywane w temperaturze pokojowej, w ciepłym i suchym miejscu, bez dostępu światła.
Jeśli Twój preparat zmienił swój kolor względem tego tuż po zakupie, lub widzisz w nim zanieczyszczenia jak włosy lub drobinki - niestety Twój lek nie nadaje się do użycia z racji zepsutego oleju lub zanieczyszczeń, które czynią go niesterylnym.
Jeżeli posiadasz preparat w fiolce wielokrotnego użytku, musisz szczególnie mocno uważać na to by przed każdym nabraniem odkazić jej zatyczkę, a także przebijać się przez nią w różnych miejscach, używając odpowiednio cienkiej igły, najlepiej 0,6mm lub używając specjalistycznej igły do nabierań z otworem bocznym. Chodzi o to aby nie zniszczyć zatyczki i zachować sterylność preparatu w środku.
### Igły
Do wykonania zastrzyku będziesz potrzebować oddzielnej igły do nabierania leku oraz drugiej do samej iniekcji.
:::warning
Nigdy nie wprowadzaj leku tą samą igłą, którą pobierasz go z fiolki czy ampułki. Przy nabieraniu możesz przypadkiem stępić ją o dno ampułki lub resztki szkła mogą pozostać w igle. Igły do pobierania są za grube na iniekcję domięśniową, bywa też, że nie mają one zaostrzonego zakończenia. Nie pobieraj też leku cieńszą igłą do iniekcji — hormony najczęściej rozpuszczone są w gęstym oleju i pobieranie ich cienką igłą może być trudne i będzie bardzo długo trwało, a także może wiązać się z trudnościami w pobraniu całej ilości leku z ampułki.
:::
a) igła do pobierania leku
- w przypadku jednorazowej szklanej ampułki z odrywaną główką używamy dowolnej igły z tępym końcem. Ewentualnie może być to jakakolwiek inna igła o długości wystarczającej na sięgnięcie do dna ampułki - zazwyczaj igła do iniekcji domięśniowej wystarczy. Jednak najlepiej, żeby była to igła z filtrem, które zawsze są tępe. Jest to ważne, gdyż zapobiega nabieraniu mikroskopijnych odłamków szkła — medycyna posiada znikomą wiedzę na temat długofalowego oddziaływania takich odłamków na ciało, ale jednocześnie badania pokazują że definitywnie znajdują się one w preparatach nabieranych bez filtra z ampułek;
- w przypadku fiolki jednorazowej z gumowym koreczkiem (np. takiej w preparacie Nebido) możemy użyć dowolnej, ostro zakończonej igły poniżej 1,1mm
- w przypadku fiolki wielorazowego użytku z gumowym koreczkiem najlepiej użyć igły z bocznym otworem - dzięki temu unikniesz zostawiania stałych dziur w gumie. Ewentualnie można użyć cienkiej igły o średnicy 0,6mm i uważać by za każdym razem wkłuwać się w inne miejsce na gumowej zatyczce;
b) igła do iniekcji domięśniowej
- do samych wkłuć używamy najczęściej stosujemy igłę ze średnicą 0,8mm, 0,9mm lub 1,1 mm. Cieńsze igły będą mniej bolesne i wyglądać mniej niepokojąco. Jednocześnie przy cieńszych igłach trzeba włożyć więcej siły podczas wprowadzania preparatu, a dodatkowo stwarzają większe ryzyko złamania igły w ciele - zawsze jest ono niewielkie, ale wzrasta wraz z tym jak cienka jest igła.
- długość igły dobieramy w zależności od miejsca iniekcji, tak, by sięgnąć mięśnia — najczęściej wybierana jest igła o długości 40mm.
### Strzykawka
- najważniejszą rzeczą, na którą musimy zwrócić uwagę, jest jej pojemność, którą dobieramy w zależności od ilości naszego leku;
- potrzebujesz strzykawki, która będzie odrobinę większa niż ilość leków, którą nabierasz, ale też nie za duża;
_Przykładowo: jeśli mamy mieć zastrzyk z 1 ml leku — dobieramy strzykawkę 2 ml, jeśli 4 ml leku to strzykawka 5 ml itd.. Nie używamy strzykawki 5ml mając preparat o objętości 1 ml_
:::warning
Jednorazowa ilość leku, którą możemy podać w jednym wstrzyknięciu przy pomocy iniekcji domięśniowej, zależy od mięśnia w który wykonywany jest zastrzyk. Zwróć uwagę na oznaczenia tych wartości w sekcji o metodach wykonywania zastrzyku.
:::
### Środki odkażające, plastry, gaziki i pojemnik na odpady
- najważniejszy jest tu środek odkażający do skóry. Są one szeroko dostępne w aptekach. Alternatywą mogą być tutaj oddzielnie pakowane gaziki nasączone alkoholem, ale pamiętaj że poza miejscem wkłucia musisz też odkazić całe ręce.
- ważny jest również pojemnik na odpady medyczne, które będziesz tworzyć przy zastrzykach. **Odpadem medycznym jest każdy przedmiot który miał potencjalny kontakt z Twoją krwią — igła, strzykawka, gaziki które dotykały miejsca wkłucia**. Celem takiego pojemnika jest ochrona Ciebie, jak i osób które będą utylizować te odpady przed przypadkowym ukłuciem otwartą igłą oraz kontaktem z Twoją krwią. W niektórych aptekach i hurtowniach medycznych znajdziesz profesjonalne pojemniki - te są dość drogie, więc w ich miejsce można zastosować każdy pojemnik z **twardego** plastiku — igła nie może przebić takiego pojemnika nawet przy zgniataniu pojemnika.
- **Nie wyrzucaj igieł, strzykawek i ampułek do normalnych śmieci** — po wypełnieniu pojemnika zanieś go do najbliższego punktu selektywnego zbierania odpadów komunalnych (PSZOK). Możesz spróbować też oddać je w aptece lub przychodni.
- dodatkowo mogą Ci się także przydać rzeczy do tamowania krwi po iniekcji — gaziki jałowe do przyłożenia na miejsce zastrzyku i/lub plasterki. Mogą to być najzwyklejsze gaziki i plastry, nie ma tutaj specjalnych wymagań.
- jeśli masz możliwość, dobrze jest też zadbać o dodatkowe warstwy sterylności — używając rękawiczek gumowych (mimo że będziemy myć ręce) i płynu do odkażania powierzchni (mimo że nie będziemy odkładać otwartych strzykawek na blat). Nie są to elementy absolutnie niezbędne do wykonania iniekcji, ale są one kolejnymi zabezpieczeniami, które chronią nas gdy coś przeoczymy.
## Wykonanie zastrzyku domięśniowego
Poniżej znajdziesz opis tego jak nabrać Twój preparat z fiolki lub ampułki, jak przygotować się do zastrzyku i jak wykonać samą iniekcję.
Pamiętaj że źle wykonany zastrzyk może prowadzić do niebezpiecznych urazów lub zakażeń, dlatego przed wykonaniem zastrzyku zapoznaj się dokładnie z tymi wytycznymi. Wracaj do nich gdy nie masz pewności czy dobrze pamiętasz procedurę.
Większość osób po zapoznaniu się z zasadami wyznaczania miejsca i techniki wkłucia, oraz względów dookoła sterylności zabiegu, jest w stanie wykonywać bezpieczne zastrzyki. Tekst ten nie stanowi natomiast profesjonalnego przeszkolenia — najbezpieczniejszą opcją zawsze będzie udanie się ze swoją iniekcją do przychodni, jednak piszemy to z pełną świadomością że większość osób będzie wykonywać iniekcje samodzielnie, ze względu na wygodę długofalowej terapii czy zagrożenie odmową wykonania zabiegu.
:::danger
W przypadku leku Nebido z racji wysokiej objętości leku samodzielne wykonywanie zastrzyku jest odradzane. Zastrzyk Nebido powinien być zawsze wykonywany przez odpowiednio przeszkoloną osobę — najlepiej żeby była to osoba w przychodni, ale może to być także bliska osoba, która dokładnie zapozna się z poradnikiem.
:::
### Nabieranie preparatu
#### Nabieranie z ampułki
Poniżej znajdziesz nasz wideoporadnik, pokazujący jak otworzyć ampułkę i nabrać z niej preparat. Uważamy że to najłatwiejsza metoda pokazania jak to robić, ale poniżej znajdziesz też wersję tekstową poradnika.
**Wideoporadnik: Nabieranie preparatu z ampułki**
{%youtube FXiS1MVOf0M %}
:::spoiler Opis nabierania preparatu z ampułki
**Otwieranie:**
1. Umyj dokładnie ręce wodą z mydłem i je zdezynfekuj.
2. Zanim otworzysz ampułkę, w pierwszej kolejności upewnij się, że cały preparat jest w jej dolnej części. Jeśli widzisz płyn w główce ampułki wykonaj nią kilka okrężnych ruchów albo stuknij kilka razy w górną część szyjki tak, żeby płyn przepłynął na dół.
3. Aby otworzyć ampułkę, musisz zlokalizować dwa oznaczenia - pierwszym z nich jest cienka linia na przewężeniu ampułki. W tym miejscu jej główka odłamie się od części zawierającej płyn. Drugim oznaczeniem jest kropka powyżej linii - to miejsce gdzie należy przyłożyć siłę by odłamać główkę.
4. Umieść ampułkę w zaciśniętej dłoni i opierając ją na na palcu wskazującym, dociśnij ją do palców kciukiem ułożonym na kropce. Stanowczym ruchem pociągnij główkę tak, aby złamała się od ciebie - powinna łatwo pęknąć na linii. Główkę ampułki możesz wyrzucić do pojemnika na odpady, a resztę odstawić na stół.
5. Aby osłabić szkło w miejscu złamania, należy kilkakrotnie popukać paznokciem w szkło w tym miejscu. Jeżeli boisz się skaleczenia, możesz użyć gazika, tak by zabezpieczyć palce dłoni którą odłamujesz główkę.
**Pobieranie preparatu:**
6. Otwórz opakowanie strzykawki i wyjmij ją, tak aby nie dotknąć jej zaworu. **Nigdy nie odkładaj strzykawki z odkrytym zaworem na stół, w ten sposób iniekcja może stać się niesterylna!**
7. Otwórz opakowanie z Twoją igłą do nabierania i podłącz ją do strzykawki.
8. Zdejmij zabezpieczenie igły, trzymając jedną ręką za podstawę igły, a drugą ściągając od siebie plastikową osłonkę. Ostrożnie włóż igłę do ampułki i zacznij odciągać tłok.
9. Jeśli Twój preparat bazuje na gęstszym oleju, może być to dość powolny proces. Docierając do końca nabierania dobrze jest przechylić ampułkę, tak by wybrać jak najwięcej preparatu z jego dna.
10. Wyjmij igłę z ampułki i bez zakładania zabezpieczenia zdejmij z niej igłę. Wyrzuć igłę do pojemnika na odpady.
11. Załóż na strzykawkę igłę do iniekcji. Teraz możesz bezpiecznie odłożyć strzykawkę z igłą na stół, lecz pamiętaj że nie może tam zostać dłużej niż kilka minut z powodu ryzyka wycieknięcia preparatu oraz utraty sterylności.
:::
#### Nabieranie z fiolki
Poniżej znajdziesz nasz wideoporadnik, pokazujący jak nabrać preparat z fiolki i zadbać o długotrwałą sterylność fiolek wielokrotnego użytku. Uważamy że to najłatwiejsza metoda pokazania jak to robić, ale poniżej znajdziesz też wersję tekstową poradnika.
**Wideoporadnik: Nabieranie preparatu z fiolki**
{%youtube pr03u84Yx4E %}
:::spoiler Opis nabierania preparatu z fiolki
1. Umyj dokładnie ręce wodą z mydłem i je zdezynfekuj.
2. Nowa fiolka będzie zabezpieczona plastikową lub metalową zatyczką - zdejmij ją z fiolki.
3. Przetrzyj wierzch gumowego korka gazikiem z alkoholem lub spryskaj go np. oktaniseptem. Rób to za każdym razem, gdy przygotowujesz się do zastrzyku.
4. Używaj tylko produktów do odkażania powierzchni lub wacików z alkoholem 70% - odkażacze do rąk z perfumą, alkohole przeznaczone do spożycia albo spirytus do zastosowań niemedycznych potrafią stworzyć więcej zagrożeń, niż nieodkażanie fiolki.
5. Otwórz opakowanie strzykawki i wyjmij ją, tak aby nie dotknąć jej zaworu. **Nigdy nie odkładaj strzykawki z odkrytym zaworem na stół, w ten sposób iniekcja może stać się niesterylna!**
6. Otwórz opakowanie z Twoją igłą do nabierania i podłącz ją do strzykawki.
7. Zdejmij zabezpieczenie igły i odciągając tłok, naciągnij do strzykawki objętość powietrza równą dawce Twojego leku.
8. Włóż igłę do fiolki, przebijając się przez korek. **Przy fiolce wielorazowego użytku staraj się nie wkłuwać wielokrotnie w to samo miejsce na korku.**
9. Wtłocz powietrze do wnętrza fiolki w części niezawierającej płynu i obróć ją do góry nogami, tak żeby koniec igły był wewnątrz płynu. Zacznij odciągać tłok i nabierać preparat do strzykawki. Jeżeli preparat bazuje na gęstszym oleju, może być to dość powolny proces.
10. Tuż przed dotarciem do swojej dawki, odwróć z powrotem fiolkę i wysuń igłę z fiolki. Odciągnij tłoczek jeszcze trochę, tak by wyciągnąć płyn z igły do strzykawki.
11. Bez zakładania jej zabezpieczenia zdejmij igłę ze strzykawki. Wyrzuć igłę do pojemnika na odpady.
12. Załóż na strzykawkę igłę do iniekcji. Teraz możesz bezpiecznie odłożyć strzykawkę z igłą na stół, lecz pamiętaj że nie może tam zostać dłużej niż kilka minut z powodu ryzyka wycieknięcia preparatu oraz utraty sterylności.
:::
### Wyznaczanie miejsca wkłucia domięśniowego
Mięśnie, w które wykonuje się zastrzyki domięśniowe, to mięsień czworogłowy uda, mięsień naramienny oraz mięsień pośladkowy średni.
**Zdecydowanie polecamy mięsień czworogłowy uda,** jako, że to miejsce jest najprostsze do samodzielnego wykonania iniekcji i wiąże się z najmniejszą liczbą możliwych efektów ubocznych.
#### Mięsień czworogłowy uda
**Maksymalnie 5 ml leku.**[^6]
Miejsce zastrzyku można zlokalizować na parę prostych sposobów.
**Jednym z nich jest metoda dłoni.** w pozycji siedzącej złap się za zewnętrzną stronę uda w dwóch miejscach, w taki sposób żeby Twoje kciuki kierowały się ku sobie i leżały na grzbiecie uda. Pozostałe palce powinny równolegle do siebie opadać po zewnętrznym boku uda, wyznaczając razem z kciukami prostokątny obszar na udzie. Następnie przesuń niższą dłoń, tak aby jej mały palec był ponad kolanem. A wyższą dłoń, tak aby jej mały palec był poniżej pachwiny. Obszar między palcami jest bezpieczny do wkłucia.
:::spoiler Ilustracja metody
:::
**Drugim z nich jest metoda prostokątów.** W pozycji siedzącej, popatrz na swoje udo i wyobraź sobie siatkę 9 prostokątów, którą nakładasz na widoczną część uda. Z kolumny umieszczonej po zewnętrznej stronie uda wybierz środkowy prostokąt — to jest obszar bezpieczny do wkłucia.
:::spoiler Ilustracja metody
:::
#### Mięsień naramienny
**Maksymalnie 1 ml leku.**[^6]
Ta metoda jest rekomendowana tylko jeśli może go wykonać dla Ciebie osoba bliska. Z racji niedostępności lokalizacji i braku możliwości operowania ręką w którą się wkłuwamy, jest **całkowicie odradzana przy wykonywaniu własnoręcznym**. Jeśli zastrzyk może Ci wykonać osoba trzecia jest to akceptowalna metoda.
Wstrzyknięcie wykonuje się po zewnętrznej stronie rozluźnionego ramienia (nie powinno być skręcone), na szerokości 2-3 palców poniżej wyrostka barkowego łopatki. **Wykonanie wstrzyknięcia zbyt nisko, w środkową i dolną część ramienia, może uszkodzić nerw promieniowy.** Z tego powodu nawet osobom trzecim, ale niedoświadczonym w wykonywaniu iniekcji, odradza się korzystanie z tego miejsca wkłucia.
:::spoiler Ilustracja metody
:::
#### Mięsień pośladkowy średni
**Maksymalnie 2,5 ml leku.**[^6]
Przy iniekcjach w mięsień pośladkowy średni zdecydowanie zaleca się, by pierwsze zastrzyki wykonała odpowiednio przeszkolona osoba ze względu na trudność w lokalizacji miejsca zastrzyku.
Leżąc na boku zegnij w kolanie nogę, w którą będziesz wykonywał iniekcję. Poproś drugą osobę, by położyła dłoń na krętarzu wielkim — wystającej górnej części kości udowej. Dłoń powinna być przeciwna do nogi, przy której wykonujemy zastrzyk (lewa dłoń przy prawej nodze, prawa dłoń przy lewej nodze), palce powinny być skierowane w stronę głowy. Palec wskazujący należy umieścić na kolec biodrowy przedni górny, a następnie odsunąć palec środkowy tej samej ręki wzdłuż grzebienia kości biodrowej do tyłu, aż oba palce utworzą trójkąt. Zastrzyki należy wykonywać w środek trójkątu.
:::spoiler Ilustracja metody
:::
Zwróć uwagę że mięsień pośladkowy _średni_ **nie jest** tym samym co powszechne rozumienie “pośladka” — o zastrzykach w to miejsce, czyli mięsień pośladkowy _wielki_, piszemy poniżej.
#### A co z zastrzykami w pośladek, czyli mięsień pośladkowy wielki?
:::danger
**Tradycyjne zastrzyki w pośladek, wykonywane własnoręcznie, są niemożliwe do wykonania bezpiecznie.**
:::
W polskiej praktyce pielęgniarskiej przyjęło się wykonywać zastrzyki domięśniowe w mięsień pośladkowy wielki. Również w społeczności osób trans była to niegdyś najpopularniejsza metoda, choć na szczęście się to szybko zmienia na rzecz bezpieczniejszych metod.
Ta metoda wykonana niewłaściwie grozi **uszkodzeniem nerwu kulszowego.** Takie uszkodzenie grozi czasową lub trwałą utratą czucia w obrębie stopy, paraliżem nogi czy przewlekłym bólem. Tradycyjna metoda “dzielenia pośladka na 4 kwadraty” nie zapobiega temu urazowi we wszystkich przypadkach.[^7][^4]
**Niektóre ze współczesnych wytycznych oraz poradników pielęgniarskich odradza to miejsce wykonywania iniekcji, nawet przez osoby profesjonalne.**[^1][^8] Wiąże się ono z największym ryzykiem zajścia efektów niepożądanych i jest coraz szerzej rozumiana jako metoda przestarzała, która posiada alternatywy pozbawione jej wad, bez strat w innych obszarach - popularna jest opinia że mięsień pośladkowy wielki może przyjąć największą objętość iniekcji, jednakże wskazywany przez nas jako najlepszy mięsień czworogłowy uda jest wystarczający dla wszystkich preparatów używanych w terapiach hormonalnych osób transpłciowych.
Żadne z wytycznych zastrzyków domowych, wspomnianych w pierwszych akapitach tego artykułu, nie rekomenduje tej metody, a część jasno przed nią przestrzega. **Te wytyczne dotyczą także zastrzyków wykonanywanych przez osobę trzecią**, a nie tylko w przypadku osoby wykonującej zastrzyk na sobie.
Z tych powodów zdecydowaliśmy się całkowicie odradzać tej metody i nie będziemy jej prezentować w tym dziale. Jeśli nie możesz wykonać żadnej z powyższych metod, zalecamy udanie się do przychodni.
### Wykonanie iniekcji domięśniowej
Poniżej znajdziesz nasz wideoporadnik, pokazujący jak wykonać zastrzyk domięśniowy. Uważamy że to najłatwiejsza metoda pokazania jak to robić, ale poniżej znajdziesz też wersję tekstową poradnika.
**Wideoporadnik: Wykonanie zastrzyku domięśniowego**
{%youtube jruh2kEQGPI %}
:::spoiler Opis wykonania zastrzyku domięśniowego
Przed wykonaniem zastrzyku [wybierz odpowiednie miejsce iniekcji](#wyznaczanie-miejsca-wklucia).
1. Umyj dokładnie ręce wodą z mydłem i je zdezynfekuj.
2. Przygotuj odpowiednią ilość leku, zgodnie ze zleceniem lekarza (np. 1 ampułka 1 ml) oraz potrzebny sprzęt.
3. Nabierz preparat z [ampułki](#nabieranie-z-ampulki) lub [fiolki](#nabieranie-z-fiolki) (szczegóły w odpowieniej sekcji).
4. Upatrz sobie jakiś konkretny punkt do wkłucia - lepiej teraz, niż trzymając strzykawkę w rękach. Kiedy znajdziesz swoje dzisiejsze miejsce wkłucia, odkaź je wacikiem nasączonym alkoholem. Pozwól wyparować preparatowi do odkażania - wkłucia w mokrą skórę są nieco bardziej bolesne i nie chcemy wprowadzać alkoholu do wkłucia.
5. Pora na wkłucie. Dla wielu osób jest to najtrudniejszy moment, więc weź głęboki oddech i zbierz siły. Niektóre osoby lubią puścić sobie muzykę, lub rozmawiać robiąc zastrzyk.
6. Zdejmij zabezpieczenie z igły. Przed wkłuciem nie odkładaj już strzykawki na stół i uważaj by nie dotknąć igły.
7. Lekko naciśnij tłok aby wypuścić całe powietrze (do momentu, w którym zobaczysz kropelkę na igle).
8. Oprzyj jedną dłoń obok miejsca wkłucia, a w drugiej przytrzymaj strzykawkę tak jak Ci wygodnie - ważne żeby czuć pewność chwytu. Rozluźnij mięsień w który będziesz się wkłuwać. Możesz naciągnąć delikatnie skórę - zmniejsza to ból przy wkłuciu. Wkłucie zrobimy prostopadle do powierzchni skóry.
9. Nie wkłuwaj się dociskając igłę do skóry. Chcesz to zrobić jednym, stanowczym ruchem, z lekkiego rozpędu. Zbierz w sobie pewność siebie i po prostu to zrób.
10. Aby dotrzeć do mięśnia, wkłuwamy się na około trzy-czwarte długości igły. W trakcie wkłuwania możesz poczuć delikatny opór, szczególnie gdy igła dotrze do mięśnia.
11. Nie ma nic dziwnego w tym, gdy po drodze poczujesz niewielki ból, ucisk lub dyskomfort. Możesz także zauważyć drobne drgnięcia mięśni. Żadna z tych rzeczy nie oznacza że należy przerwać zastrzyk.
12. Po dotarciu na odpowiednią głębokość możesz chwilę odetchnąć - najtrudniejsze za Tobą. Jednocześnie staraj się nie ruszać igłą w ciele i nie zwlekać z wprowadzeniem leku.
13. Ułóż palce na tłoku, drugą ręką nadal pilnując żeby igła nie ruszała się w ciele.
14. Teraz wykonaj aspirację - odciągnij delikatnie tłoczek i zaczekaj około 10 sekund. Sprawdź, czy w plastikowej części igły lub strzykawce nie pojawiła się odrobina krwi. Jeśli nie widzisz krwi w strzykawce, możesz puścić tłok i kontynuować. Jeśli ją zobaczysz, wycofaj się z wkłucia, zdejmij igłę ze strzykawki i powtórz wszystkie kroki opisane w tym materiale, robiąc zastrzyk w innym miejscu.
15. Zacznij wprowadzać preparat - w zależności od temperatury płynu i cech Twojego mięśnia, może być potrzebne żeby włożyć w to trochę siły. Lek wprowadzaj z prędkością nie większą niż 0,1 mililitra na sekundę. W tym momencie także możesz poczuć delikatny ucisk bądź ból - zazwyczaj dobrym pomysłem jest zrobić wtedy krótką pauzę, po czym kontynuować.
16. Po wprowadzeniu całej dawki poczekaj 2-3 sekundy, a następnie jednym, gładkim ruchem wyjmij igłę z ciała.
17. Wyrzuć strzykawkę razem z igłą do pojemnika na odpady, nie zakładaj zabezpieczenia na igłę. Prędzej ukłujesz się robiąc to, niż wyrzucając niezabezpieczoną igłę.
18. Możesz zauważyć w tym momencie jak z miejsca wkłucia wycieka trochę krwi. Przyłóż do niego gazik na 10 sekund by zatrzymać krwawienie. Możesz także zabezpieczyć miejsce wkłucia plastrem. Wyrzuć gazik oraz strzykawkę razem z igłą do pojemnika na odpady. Nie przejmuj się jeśli zobaczysz wyciekający lek – wytrzyj go podobnie jak krew. Większość dawki trafiła na swoje miejsce i definitywnie nie jest to powód by powtarzać zastrzyk.
:::
### Iniekcja domięśniowa w przychodni
W celu wykonania zastrzyku przez pracownika medycznego (najczęściej będzie to pielęgniarka lub ratownik medyczny), należy udać się do gabinetu zabiegowego w przychodni lub szpitalu. Poza lekiem, należy mieć ze sobą **skierowanie na zastrzyk z konkretną nazwą preparatu i dawką.** Każdy gabinet zabiegowy czy ambulatorium powinien przyjąć pacjenta z ważnym skierowaniem. Możesz jeszcze poprosić o odmowę na piśmie wraz z datą oraz imieniem i nazwiskiem pracownika. Często taka prośba wystarczy, żeby przekonać do rezygnacji z odmowy.
Z odpowiednim skierowaniem (lekarz może je wystawić również na wizycie prywatnej, można go o to poprosić) zastrzyk można wykonać bezpłatnie u pielęgniarki POZ w ramach NFZ. W innym wypadku za usługę trzeba będzie zapłacić ok. 10-30 zł.
## Zastrzyki podskórne
### Czego będziesz potrzebować?
Dla wszystkich zastrzyków podskórnych:
* **twój lek** w ampułce lub fiolce
* **strzykawka** o pojemności większej niż jedna dawka Twojego preparatu
_Przykładowo: Dla zastrzyku o objętości 0,2ml potrzebujesz strzykawki 1ml. Dla zastrzyku o objętości 1ml będziesz potrzebować strzykawki 2ml._
* **igła do iniekcji** do iniekcji podskórnej między 0,5 a 0,6mm średnicy i 16 a 25mm długości
* **gaziki jałowe**;
* **płyn lub wacik do dezynfekcji skóry** i opcjonalnie płyn do odkażenia powierzchni;
* **pojemnik na odpady medyczne** lub dowolny pojemnik z twardego plastiku
* opcjonalnie **rękawiczki jednorazowe**
Dodatkowo dla preparatów w ampułce:
* **igła do nabierania** dowolna z tępym końcem, najlepiej z filtrem
Dodatkowo dla preparatów w fiolce:
* **igła do nabierania** z otworem bocznym do nabierań lub cienka igła o średnicy 0,6mm i długości 25mm (identyczna do tej do iniekcji)
* **waciki nasączone alkoholem**
W przypadku zastrzyków podskórnych możliwość wykonania pierwszych paru zastrzyków w przychodni jest ograniczona z racji braku ujęcia takiej metody w ulotce — pielęgniarka lub ratownik medyczny najczęściej nie będą skłonni do wykonywania zastrzyku w sposób, który nie został tam zawarty. Z tego względu, jeśli nie znamy przeszkolonej osoby, która pokazałaby nam jak wykonać zastrzyk, pozostaje jedynie opcja wzorowania się na nagraniach z Internetu. Zastrzyki podskórne są jednak dużo łatwiejsze niż domięśniowe, więc nie musi to stanowić znaczącej trudności.
Zastrzyki podskórne wykonuje się w zewnętrzną stronę uda, ramię lub w brzuch. Zastrzyki podskórne wykonuje się na znacznie mniejszą głębokość niż domięśniowe, więc poprawnie wykonane eliminują ryzyko trafienia w nerw lub żyłę.
### Twój lek
Przed użyciem jakiegokolwiek preparatu należy poświęcić chwilę aby zapoznać się z dołączoną ulotką. Jeśli Twoja ulotka została nieuważnie wyrzucona - ulotki Twojego leku są również dostępne online. Wyjątkową sytuacją jest tutaj preparat Neofollin, którego ulotka jest dostępna jedynie w języku czeskim - jej tłumaczenie można znaleźć [tutaj](http://inter-link.pl/wp-content/uploads/2022/03/Ulotka-informacyjna-leku-dla-u%C5%BCytkownika-Forma-leku.doc). Jako że użycie preparatów używanych w hormonalnej terapii zastępczej nie jest przewidziane przez producentów leków, nie znajdziecie takiego wskazania w ulotce ani rekomendowanych dawkowań. Te powinny być przepisane przez endokrynologa, a najczęściej praktykowane dawkowania znajdziesz w naszym artykule o dawkowaniu [feminizującej](https://tranzycja.pl/krok-po-kroku/feminizujaca-terapia-hormonalna/#dawkowanie-i-monitorowanie-terapii-hormonalnej) i [maskulinizującej](https://tranzycja.pl/krok-po-kroku/maskulinizujaca-terapia-hormonalna/#dawkowanie-i-monitorowanie-terapii-hormonalnej) terapii hormonalnej.
Jeśli mimo to nie możesz znaleźć swojej ulotki, lub Twój preparat takiej nie posiada - dawka i skład preparatu powinny być dostępne również na etykiecie preparatu. Wszystkie preparaty hormonalne do wstrzykiwań na bazie oleju powinny być przechowywane w temperaturze pokojowej, w ciepłym i suchym miejscu.
Jeśli Twój preparat zmienił swój kolor względem tego tuż po zakupie, lub widzisz w nim zanieczyszczenia jak włosy lub drobinki - niestety Twój lek nie nadaje się do użycia z racji zepsutego oleju lub zanieczyszczeń, które czynią go niesterylnym.
Jeżeli posiadasz preparat w fiolce wielokrotnego użytku, musisz szczególnie mocno uważać na to by przed każdym nabraniem okazić jej zatyczkę, a także przebijać się przez nią w różnych miejscach, używając odpowiednio cienkiej igły, najlepiej 0,6mm lub używając specjalistycznej igły do nabierań z otworem bocznym. Chodzi o to aby nie zniszczyć zatyczki i zachować sterylność preparatu w środku.
### Igły
Do wykonania zastrzyku będziesz potrzebować oddzielnej igły do nabierania leku oraz drugiej do samej iniekcji.
:::warning
Nigdy nie wprowadzaj leku tą samą igłą, którą pobierasz go z fiolki czy ampułki. Przy nabieraniu możesz przypadkiem stępić ją o dno ampułki lub resztki szkła mogą pozostać w igle. Igły do pobierania są za grube na iniekcję domięśniową, bywa też, że nie mają one zaostrzonego zakończenia. Nie pobieraj też leku cieńszą igłą do iniekcji — hormony najczęściej rozpuszczone są w gęstym oleju i pobieranie ich cienką igłą może być trudne i będzie bardzo długo trwało, a także może wiązać się z trudnościami w pobraniu całej ilości leku z ampułki.
:::
a) igła do pobierania leku
- w przypadku ampułki z odrywaną główką używamy dowolnej igły z tępym końcem. Ewentualnie może być to jakakolwiek inna igła o długości wystarczającej na sięgnięcie do dna ampułki - zazwyczaj igła do iniekcji domięśniowej wystarczy. Jednak najlepiej, żeby była to igła z filtrem, które zawsze są tępe. Jest to ważne, gdyż zapobiega nabieraniu mikroskopijnych odłamków szkła — medycyna posiada znikomą wiedzę na temat długofalowego oddziaływania takich odłamków na ciało, ale jednocześnie badania pokazują że definitywnie znajdują się one w preparatach nabieranych bez filtra z ampułek;
- w przypadku fiolki jednorazowej z gumowym koreczkiem (np. takiej w preparacie Nebido) możemy użyć dowolnej, ostro zakończonej igły poniżej 1,1 mm
- w przypadku fiolki wielorazowego użytku z gumowym koreczkiem najlepiej użyć igły z bocznym otworem - dzięki temu unikniesz zostawiania stałych dziur w gumie. Ewentualnie można użyć cienkiej igły o średnicy 0,6mm i uważać by za każdym razem wkłuwać się w inne miejsce na gumowej zatyczce;
b) igła do iniekcji podskórnej
- do samych wkłuć używamy najczęściej stosujemy igłę ze średnicą 0,5 mm (pomarańczowa) lub 0,6 mm (niebieska) i długości między 16 a 25 mm.
### Strzykawka
- najważniejszą rzeczą, na którą musimy zwrócić uwagę, jest jej pojemność, którą dobieramy w zależności od ilości naszego leku;
- potrzebujesz strzykawki, która będzie odrobinę większa niż ilość leków, którą nabierasz, ale też nie za duża;
_Przykładowo: jeśli mamy mieć zastrzyk z 1 ml leku — dobieramy strzykawkę 2 ml, jeśli 4 ml leku to strzykawka 5 ml itd.. Nie używamy strzykawki 5ml mając preparat o objętości 1 ml_
:::warning
Jednorazowa ilość leku, którą możemy podać w jednym wstrzyknięciu przy pomocy iniekcji podskórnej wynosi 2 ml.
:::
### Środki odkażające, plastry, gaziki i pojemnik na odpady
- najważniejszy jest tu środek odkażający do skóry. Są one szeroko dostępne w aptekach. Alternatywą mogą być tutaj oddzielnie pakowane gaziki nasączone alkoholem, ale pamiętaj że poza miejscem wkłucia musisz też odkazić całe ręce.
- ważny jest również pojemnik na odpady medyczne, które będziesz tworzyć przy zastrzykach. **Odpadem medycznym jest każdy przedmiot który miał potencjalny kontakt z Twoją krwią — igła, strzykawka, gaziki które dotykały miejsca wkłucia**. Celem takiego pojemnika jest ochrona Ciebie, jak i osób które będą utylizować te odpady przed przypadkowym ukłuciem otwartą igłą oraz kontaktem z Twoją krwią. W niektórych aptekach i hurtowniach medycznych znajdziesz profesjonalne pojemniki, ale w ich miejsce można zastosować każdy pojemnik z **twardego** plastiku — igła nie może przebić takiego pojemnika nawet przy zgniataniu pojemnika.
- **Nie wyrzucaj igieł, strzykawek i ampułek do normalnych śmieci** — po wypełnieniu pojemnika zanieś go do najbliższego punktu selektywnego zbierania odpadów komunalnych (PSZOK). Możesz spróbować też oddać je w aptece lub przychodni.
- dodatkowo mogą Ci się także przydać rzeczy do tamowania krwi po iniekcji — gaziki jałowe do przyłożenia na miejsce zastrzyku i/lub plasterki. Mogą to być najzwyklejsze gaziki i plastry, nie ma tutaj specjalnych wymagań.
- jeśli masz możliwość, dobrze jest też zadbać o dodatkowe warstwy sterylności — używając rękawiczek gumowych (mimo że będziemy myć ręce) i płynu do odkażania powierzchni (mimo że nie będziemy odkładać otwartych strzykawek na blat). Nie są to elementy absolutnie niezbędne do wykonania iniekcji, ale są one kolejnymi zabezpieczeniami, które chronią nas gdy coś przeoczymy.
## Wykonanie zastrzyku podskórnego
### Nabieranie preparatu
#### Nabieranie z ampułki
Poniżej znajdziesz nasz wideoporadnik, pokazujący jak otworzyć ampułkę i nabrać z niej preparat. Uważamy że to najłatwiejsza metoda pokazania jak to robić, ale poniżej znajdziesz też wersję tekstową poradnika.
**Wideoporadnik: Nabieranie preparatu z ampułki**
{%youtube FXiS1MVOf0M %}
:::spoiler Opis nabierania preparatu z ampułki
**Otwieranie:**
1. Umyj dokładnie ręce wodą z mydłem i je zdezynfekuj.
2. Zanim otworzysz ampułkę, w pierwszej kolejności upewnij się, że cały preparat jest w jej dolnej części. Jeśli widzisz płyn w główce ampułki wykonaj nią kilka okrężnych ruchów albo stuknij kilka razy w górną część szyjki tak, żeby płyn przepłynął na dół.
3. Aby otworzyć ampułkę, musisz zlokalizować dwa oznaczenia - pierwszym z nich jest cienka linia na przewężeniu ampułki. W tym miejscu jej główka odłamie się od części zawierającej płyn. Drugim oznaczeniem jest kropka powyżej linii - to miejsce gdzie należy przyłożyć siłę by odłamać główkę.
4. Umieść ampułkę w zaciśniętej dłoni i opierając ją na na palcu wskazującym, dociśnij ją do palców kciukiem ułożonym na kropce. Stanowczym ruchem pociągnij główkę tak, aby złamała się od ciebie - powinna łatwo pęknąć na linii. Główkę ampułki możesz wyrzucić do pojemnika na odpady, a resztę odstawić na stół.
5. Aby osłabić szkło w miejscu złamania, należy kilkakrotnie popukać paznokciem w szkło w tym miejscu. Jeżeli boisz się skaleczenia, możesz użyć gazika, tak by zabezpieczyć palce dłoni którą odłamujesz główkę.
**Pobieranie preparatu:**
6. Otwórz opakowanie strzykawki i wyjmij ją, tak aby nie dotknąć jej zaworu. **Nigdy nie odkładaj strzykawki z odkrytym zaworem na stół, w ten sposób iniekcja może stać się niesterylna!**
7. Otwórz opakowanie z Twoją igłą do nabierania i podłącz ją do strzykawki.
8. Zdejmij zabezpieczenie igły, trzymając jedną ręką za podstawę igły, a drugą ściągając od siebie plastikową osłonkę. Ostrożnie włóż igłę do ampułki i zacznij odciągać tłok.
9. Jeśli Twój preparat bazuje na gęstszym oleju, może być to dość powolny proces. Docierając do końca nabierania dobrze jest przechylić ampułkę, tak by wybrać jak najwięcej preparatu z jego dna.
10. Wyjmij igłę z ampułki i bez zakładania zabezpieczenia zdejmij z niej igłę. Wyrzuć igłę do pojemnika na odpady.
11. Załóż na strzykawkę igłę do iniekcji. Teraz możesz bezpiecznie odłożyć strzykawkę z igłą na stół, lecz pamiętaj że nie może tam zostać dłużej niż kilka minut z powodu ryzyka wycieknięcia preparatu oraz utraty sterylności.
:::
#### Nabieranie z fiolki
Poniżej znajdziesz nasz wideoporadnik, pokazujący jak nabrać preparat z fiolki i zadbać o długotrwałą sterylność fiolek wielokrotnego użytku. Uważamy że to najłatwiejsza metoda pokazania jak to robić, ale poniżej znajdziesz też wersję tekstową poradnika.
**Wideoporadnik: Nabieranie preparatu z fiolki**
{%youtube pr03u84Yx4E %}
:::spoiler Opis nabierania preparatu z fiolki
1. Umyj dokładnie ręce wodą z mydłem i je zdezynfekuj.
2. Nowa fiolka będzie zabezpieczona plastikową lub metalową zatyczką - zdejmij ją z fiolki.
3. Przetrzyj wierzch gumowego korka gazikiem z alkoholem lub spryskaj go np. oktaniseptem. Rób to za każdym razem, gdy przygotowujesz się do zastrzyku.
4. Używaj tylko produktów do odkażania powierzchni lub wacików z alkoholem 70% - odkażacze do rąk z perfumą, alkohole przeznaczone do spożycia albo spirytus do zastosowań niemedycznych potrafią stworzyć więcej zagrożeń, niż nieodkażanie fiolki.
5. Otwórz opakowanie strzykawki i wyjmij ją, tak aby nie dotknąć jej zaworu. **Nigdy nie odkładaj strzykawki z odkrytym zaworem na stół, w ten sposób iniekcja może stać się niesterylna!**
6. Otwórz opakowanie z Twoją igłą do nabierania i podłącz ją do strzykawki.
7. Zdejmij zabezpieczenie igły i odciągając tłok, naciągnij do strzykawki objętość powietrza równą dawce Twojego leku.
8. Włóż igłę do fiolki, przebijając się przez korek. **Przy fiolce wielorazowego użytku staraj się nie wkłuwać wielokrotnie w to samo miejsce na korku.**
9. Wtłocz powietrze do wnętrza fiolki w części niezawierającej płynu i obróć ją do góry nogami, tak żeby koniec igły był wewnątrz płynu. Zacznij odciągać tłok i nabierać preparat do strzykawki. Jeżeli preparat bazuje na gęstszym oleju, może być to dość powolny proces.
10. Tuż przed dotarciem do swojej dawki, odwróć z powrotem fiolkę i wysuń igłę z fiolki. Odciągnij tłoczek jeszcze trochę, tak by wyciągnąć płyn z igły do strzykawki.
11. Bez zakładania jej zabezpieczenia zdejmij igłę ze strzykawki. Wyrzuć igłę do pojemnika na odpady.
12. Załóż na strzykawkę igłę do iniekcji. Teraz możesz bezpiecznie odłożyć strzykawkę z igłą na stół, lecz pamiętaj że nie może tam zostać dłużej niż kilka minut z powodu ryzyka wycieknięcia preparatu oraz utraty sterylności.
:::
### Wyznaczanie miejsca wkłucia podskórnego
:::spoiler Ilustracja miejsc, w które można wykonać zastrzyk podskórny
:::
Miejsce zastrzyku na udzie można zlokalizować na parę prostych sposobów.
**Jednym z nich jest metoda dłoni.** w pozycji siedzącej złap się za zewnętrzną stronę uda w dwóch miejscach, w taki sposób żeby Twoje kciuki kierowały się ku sobie i leżały na grzbiecie uda. Pozostałe palce powinny równolegle do siebie opadać po zewnętrznym boku uda, wyznaczając razem z kciukami prostokątny obszar na udzie. Następnie przesuń niższą dłoń, tak aby jej mały palec był ponad kolanem. A wyższą dłoń, tak aby jej mały palec był poniżej pachwiny. Obszar między palcami jest bezpieczny do wkłucia. Dobrą miarą jest po prostu miejsce w tym obszarze, gdzie jesteś w stanie łatwo chwycić wałeczek tłuszczu między kciukiem a palcem wskazującym.
:::spoiler Ilustracja metody
:::
**Drugim z nich jest metoda prostokątów.** W pozycji siedzącej, popatrz na swoje udo i wyobraź sobie siatkę 9 prostokątów, którą nakładasz na widoczną część uda. Z kolumny umieszczonej po zewnętrznej stronie uda wybierz środkowy prostokąt — to jest obszar bezpieczny do wkłucia.
:::spoiler Ilustracja metody
:::
**Miejsce zastrzyku na brzuchu** znajduje się na boki oraz poniżej pępka, ale powyżej pachwin oraz kości udowej (wyczuwalna pod skórą “kula” w miejscu gdzie udo łączy się z brzuchem). Unikaj obszaru około 5cm dookoła pępka. Dobrą miarą jest po prostu miejsce w tym obszarze, gdzie jesteś w stanie łatwo chwycić wałeczek tłuszczu między kciukiem a palcem wskazującym.
**Zastrzyk w ramię może wykonać tylko osoba trzecia.** W wykonaniu własnoręcznym jego lokalizacja jest wyjątkowo niewygodna oraz częściowo niewidoczna, co uniemożliwia precyzyjne i bezpieczne wykonanie. Poza wyjątkowymi sytuacjami, gdzie udo i brzuch są niedostępne, odradzamy to miejsce wykonania. Miejsce iniekcji wyznacza się poprzez wyznaczenie pasa skóry 8cm poniżej obojczyka oraz 8cm powyżej łokcia, z tyłu lub boku ramienia. Dobrą miarą jest po prostu miejsce w tym obszarze, gdzie jesteś w stanie łatwo chwycić wałeczek tłuszczu między kciukiem a palcem wskazującym.
### Wykonanie iniekcji podskórnej
Poniżej znajdziesz nasz wideoporadnik, pokazujący jak wykonać zastrzyk podskórny. Uważamy że to najłatwiejsza metoda pokazania jak to robić, ale poniżej znajdziesz też wersję tekstową poradnika.
Wideoporadnik: Wykonanie zastrzyku podskórnego
{%youtube 55C0NzQhReg %}
:::spoiler Opis wykonania zastrzyku podskórnego
Przed wykonaniem zastrzyku [wybierz odpowiednie miejsce iniekcji](#wyznaczanie-miejsca-wklucia-podskornego).
1. Umyj dokładnie ręce wodą z mydłem i je zdezynfekuj.
2. Przygotuj odpowiednią ilość leku, zgodnie ze zleceniem lekarza (np. 1 ampułka 1 ml) oraz potrzebny sprzęt.
3. Nabierz preparat z [ampułki](#nabieranie-z-ampulki-1) lub [fiolki](#nabieranie-z-fiolki-1) (szczegóły w odpowieniej sekcji).
4. Upatrz sobie jakiś konkretny punkt do wkłucia - lepiej teraz, niż trzymając strzykawkę w rękach. Kiedy znajdziesz swoje dzisiejsze miejsce wkłucia, odkaź je wacikiem nasączonym alkoholem. Pozwól wyparować preparatowi do odkażania - wkłucia w mokrą skórę są nieco bardziej bolesne i nie chcemy wprowadzać alkoholu do wkłucia.
5. Pora na wkłucie. Dla wielu osób jest to najtrudniejszy moment, więc weź głęboki oddech i zbierz siły. Niektóre osoby lubią puścić sobie muzykę, lub rozmawiać robiąc zastrzyk.
6. Zdejmij zabezpieczenie z igły. Przed wkłuciem nie odkładaj już strzykawki na stół i uważaj by nie dotknąć igły.
7. Lekko naciśnij tłok aby wypuścić całe powietrze (do momentu, w którym zobaczysz kropelkę na igle).
8. Jedną z dłoni złap fałd skóry, a w drugiej złap strzykawkę tak jak Ci wygodnie - ważne żeby czuć pewność chwytu. Rozluźnij mięśnie pod miejscem wkłucia.
9. Wkłuwamy się pod kątem 90 stopni w przypadku krótszej igły, albo około 60 stopni jeśli używamy igły dłuższej.
10. Nie wkłuwaj się dociskając igłę do skóry. Chcesz to zrobić jednym, stanowczym ruchem, z lekkiego rozpędu. Zbierz w sobie pewność siebie i po prostu to zrób.
11. Aby dotrzeć pod skórę, wkłuwamy się na około trzy-czwarte długości igły. W trakcie wkłuwania możesz poczuć delikatny opór, szczególnie gdy igła dotrze do tkanki podskórnej. Nie ma nic dziwnego w tym, gdy po drodze poczujesz niewielki ból, ucisk lub dyskomfort. Żadna z tych rzeczy nie oznacza że należy przerwać zastrzyk.
12. Po dotarciu na odpowiednią głębokość możesz chwilę odetchnąć - najtrudniejsze za Tobą. Jednocześnie staraj się nie ruszać igłą w ciele i nie zwklekać z wprowadzeniem leku.
13. Ułóż palce na tłoku, drugą ręką nadal pilnując żeby igła nie ruszała się w ciele.
14. Zacznij wprowadzać preparat - w zależności od temperatury płynu i cech miejsca wkłucia, może być potrzebne żeby włożyć w to trochę siły. Lek wprowadzaj z prędkością nie większą niż 0,1 mililitra na sekundę. W tym momencie także możesz poczuć delikatny ucisk bądź ból - zazwyczaj dobrym pomysłem jest zrobić krótką pauzę i kontynuować.
15. Po wprowadzeniu całej dawki poczekaj 2-3 sekundy, po czym jednym, gładkim ruchem wyjmij igłę z ciała. Możesz zauważyć w tym momencie jak z miejsca wkłucia wycieka trochę krwi. Przyłóż gazik do niego gazik na 10 sekund by zatrzymać krwawienie. Możesz także zabezpieczyć miejsce wkłucia plastrem.
16. Wyrzuć strzykawkę razem z igłą do pojemnika na odpady, nie zakładaj zabezpieczenia na igłę. Prędzej ukłujesz się robiąc to, niż wyrzucając niezabezpieczoną igłę.
17. Nie przejmuj się jeśli zobaczysz wyciekający lek – wytrzyj go podobnie jak krew. Większość dawki trafiła na swoje miejsce i definitywnie nie jest to powód by powtarzać zastrzyk.
:::
### Iniekcja podskórna w przychodni
Niestety, z racji braku takiego wskazania w ulotce, większość przychodni odmówi wykonania zastrzyków z preparatami hormonalnymi podskórnie.
## Możliwe efekty niepożądane zastrzyków
- Ból w miejscu wkłucia, niewielki krwiak lub siniak, stwardnienie skóry utrzymujące się kilka dni po iniekcji — **pojawiają się często, nie są powodem do zmartwień, jeśli ból jest o niewielkim natężeniu i trwa maksymalnie kilka dni**. Ból może być efektem zbyt szybkiego wprowadzenia leku lub ruszania igłą w ciele. Nie wykonuj kolejnych iniekcji w miejscu takich reakcji do czasu ich całkowitego ustąpienia - potem możesz wykonywać tam zastrzyki.
- Ból, uczucie ciśnienia lub dyskomfort w trakcie wkłuwania i wtłaczania preparatu pojawia się bardzo często i nie są groźne.
- Drobne, mimowolne ruchy mięśnia w trakcie wkłuwania się mogą być niepokojące i dziwne, ale są typową reakcją i nie są groźne.
- Samo swędzenie w miejscu wykonania iniekcji, szczególnie przy zastrzykach podskórnych, jest normalne i nie wymaga reakcji.
- Zaczerwienienie, podniesiona skóra, swędzenie w miejscu wkłucia utrzymujące się dłużej niż kilka dni — jeśli te objawy pokazują się mimo dokładnego przestrzegania zasad higieny i szczególnie jeśli objawy są coraz gorsze z iniekcji na iniekcję, możliwe że jest to uczulenie na jeden ze składników leku — najczęściej chodzi o olej. Jeśli masz taką możliwość, zmień preparat na bazujący na innym oleju. Szczególnie często uczulającymi składnikami preparatów są: olej arachidowy, olej MCT i benzoesan benzylu. Nie wykonuj kolejnych iniekcji w miejscu takiej reakcji skórnej, aż jej objawy nie ustąpią całkowicie - potem możesz wykonywać tam zastrzyki.
- Długotrwałe zaczerwienienie które z czasem rośnie zamiast maleć i jest ciepłe w dotyku, silny ból w miejscu iniekcji, gorączka, długotrwałe krwawienie z miejsca iniekcji, pęcherze oraz wyciekanie ropy z wkłucia są oznaką zakażenia miejsca iniekcji. Zakażenie wymaga wizyty u lekarza - podejmie on decyzję czy wymagana jest terapia antybiotykiem, czy rozwiąże się samo. Zakażenia miejsca wkłucia są rzadkie - przeczytaj dokładnie opisy innych reakcji skórnych, zanim uznasz że masz zakażenie - nie zakładaj z góry najgorszej opcji. Jeśli się okaże że było to zakażenie, absolutnie najbardziej prawdopodobną przyczyną jest niedotrzymanie zasad higieny w trakcie zastrzyku. Przed kolejnym, obowiązkowo ponownie zapoznaj się z całym poradnikiem i materiałami wideo, oraz dokładnie przestrzegaj zasad dotyczących higieny.
- Zrosty — przy regularnie stosowanych zastrzykach w końcu się pojawią, szczególnie narażone są tu osoby używające preparatów wymagających iniekcji raz w tygodniu lub częściej. Należy prowadzić ich profilaktykę, poprzez regularne zmienianie strony ciała, w którą wykonuje się zastrzyk, oraz rotację dokładnych miejsc wkłucia w ramach bezpiecznych obszarów.
Przy zastrzykach domięśniowych możliwe powikłania obejmują dodatkowo:
- Zator tłuszczowy — może wystąpić po podaniu leku w naczynia krwionośne, dlatego aspiracja jest tak ważna.
- Mikrozatory płucne — nawet przy poprawnej iniekcji domięśniowej istnieje ryzyko, że część substancji przedostanie się do układu krwionośnego[^5]. Głównym objawem będzie intensywny kaszel mający miejsce krótko po iniekcji. W zdecydowanej większości przypadków mikrozatory ustępują samoistnie, ale jeśli kaszel utrzymuje się dłużej niż pół godziny i/lub pojawiają się problemy z oddychaniem, należy udać się na SOR, gdyż może to być objaw zatorowości płucnej.
:::info
**Zapamiętaj, aby uniknąć powikłań, najważniejsze, to:**
1. Nie wstrzykiwać powietrza.
2. Starannie wybrać miejsce iniekcji.
3. Stosować zasady higieny aby zachować sterylność używanego preparatu.
4. Nie wtłaczać preparatu w naczynia krwionośne, stosując aspirację przy iniekcjach domięśniowych.
:::
## Częste pytania
:::spoiler Co jeśli widzę zaczerwienienie lub siniaka w miejscu iniekcji? Jak wygląda reakcja alergiczna na preparat? Jak wygląda zakażenie miejsca iniekcji?
Jeśli widzisz zmianę koloru skóry w miejscu wkłucia po pierwsze nie panikuj. W absolutnej większości przypadków jest ono niegroźne i nie wymaga Twojej reakcji.
Są trzy powody zmiany barwy skóry w miejscu iniekcji - standardowe reakcje skóry w wyniku iniekcji oraz siniaki, reakcje alergiczne lub zakażenia.
Typowym jest delikatne zaczerwienienie, uczucie stwardnienia pod skórą oraz ból w miejscu iniekcji. Powinny one same zniknąć w przeciągu kilku dni. Powody takiej reakcji mogą być przeróżne i nie są łatwo diagnozowalne - może to być podrażnienie w reakcji na składnik leku, reakcja układu odpornościowego albo nawet efekt nocebo. To co je łączy to że są niegroźne i nie należy się nimi przejmować. [^10]
Również całkowicie niegroźne jest jeśli w miejscu iniekcji powstanie siniak lub krwiak. Przebijając się przez warstwy tkanek możemy uszkodzić naczynia włosowate., co wiąże się z tym że niewielka ilość krwi może wyciec wpomiędzy tkanki w okolicy miejsca wkłucia, tworząc posiniaczenie. Choć nie ma w takiej reakcji żadnego zagrożenia, może on wskazywać na niedokładną technikę zastrzyku - jeśli igła ruszała się wewnątrz ciała lub zbyt szybko wtłaczał_ś preparat, to szansa na siniak jest większa.
Jeśli zaczerwienienie pojawia się za każdym razem gdy robisz iniekcję i wiąże się ono z bardzo dużym swędzeniem, możliwe że jesteś uczulon_ na jeden ze składników leku — najczęściej chodzi o olej. Jeśli masz taką możliwość, zmień preparat na bazujący na innym oleju. Szczególnie często uczulającymi składnikami preparatów są: olej arachidowy, olej MCT i benzoesan benzylu.
Długotrwałe zaczerwienienie które z czasem rośnie zamiast maleć i jest ciepłe w dotyku, silny ból w miejscu iniekcji, gorączka, długotrwałe krwawienie z miejsca iniekcji, pęcherze oraz wyciekanie ropy z wkłucia są oznaką zakażenia miejsca iniekcji. Zakażenie wymaga wizyty u lekarza - podejmie on decyzję czy wymagana jest terapia antybiotykiem, czy rozwiąże się samo.
**Zakażenia miejsca wkłucia są rzadkie - przeczytaj dokładnie opisy innych reakcji skórnych, zanim uznasz że masz zakażenie - nie zakładaj z góry najgorszej opcji.**
:::
:::spoiler Co zrobić jeśli po iniekcji wycieka krew lub lek?
Nie martw się, to jest całkowicie normalne, że po iniekcji pojawia się krew. Przyłóż gazik i uciskaj. Odczekaj 5-10 minut. Nie przejmuj się również widząc wyciekający lek. Po pierwsze, łatwo pomylić olej z równie przeźroczystą limfą, a nawet jeśli widzisz wyciekający olej - ogromna większość dawki trafiła do mięśnia. **Nie należy powtarzać wtedy iniekcji kolejną dawką leku.**
:::
:::spoiler Co zrobić jeśli odczuwam ból w miejscu iniekcji?
Przy bólu w miejscu iniekcji może pomóc rozmasowywanie mięśnia pod wodą (prysznic/kąpiel) lub zimny kompres.
W przypadku powstania zgrubienia czy obrzęku w miejscu wkłucia należy stosować okłady z sody: do 1 szklanki wody wsypujemy 2 łyżeczki sody oczyszczonej, mieszamy, moczymy gaziki i wyciskamy. Takie tzw. „przymoczki" stosujemy w miejscu wkłucia aż do wyschnięcia. Powtarzamy czynność około 3-4 razy dziennie, dopóki obrzęk widocznie się nie zmniejszy.
:::
:::spoiler Co zrobić z odpadami po zastrzykach?
Odpady po zastrzykach dzielą się na zakaźne oraz bezpieczne. Każda rzecz która dotykała do twojej krwi lub wnętrza ciała musi być traktowana jako zakaźna. Będą to np. igły czy gaziki poplamione krwią - one muszą trafić do oddzielnego, specjalnego pojemnika. Może to być zarówno profesjonalny pojemnik, dostępny w aptekach i hurtowniach medycznych, albo dowolny pojemnik zrobiony z twardego plastiku. Powinny tam trafić także wszystkie przedmioty, które tworzą ryzyko skaleczenia, czyli igły do nabierania preparatu czy rozłamane ampułki. Takie opakowanie nie może trafić do normalnych odpadów zmieszanych, ponieważ nawet zamknięte będzie tworzyło zagrożenie dla osób zajmujących się naszymi odpadami. Najlepszym miejscem do oddania takiego pudełka jest PSZOK - punkt który przyjmuje wszystkie nietypowe odpady, możesz go znaleźć wyszukując w przeglądarce “PSZOK [nazwa Twojej miejscowości]”. Możesz też zapytać w aptece, sporadycznie oferują one możliwość odbioru takich odpadów. Rozumiemy że dostępność takich punktów czy aptek może być niska - typowym obrazkiem z transowych mieszkań są zalegające pudełka z odpadami zakaźnymi, których nie jesteśmy w stanie wygodnie zutylizować. Pamiętajmy jednak że wyrzucając je do normalnych odpadów, ryzykujemy że osoby odbierające nasze odpady lub zajmujące się ich przetwarzaniem, wejdą w kontakt z naszą krwią lub skaleczą się naszą igłą.
Nie musisz oddzielnie segregować takich rzeczy jak opakowania po igłach i strzykawkach, strzykawek, gazików niepoplamionych krwią, etc.. Posegreguj je jak normalne odpady na papier, plastik i zmieszane.
:::
:::spoiler Jakie miejsce wkłucia jest najlepsze?
Odpowiedź na to pytanie będzie zależało od tego jaki zastrzyk wykonujesz oraz od osobistych preferencji. Klinicznie, żadna z opisanych metod nie jest lepsza lub gorsza od innych. Przeczytaj opisy wszystkich metod które są przedstawiliśmy, dobrym pomysłem może być też wzięcie w dłoń samej strzykawki lub np. długopisu i odegranie różnych metod.
Najlepsza metoda to ta, w której wykonasz najsprawniejsze i najwygodniejsze wkłucie - w której pozycji czujesz że najlepiej widzisz co się dzieje? Czy dłoń w której trzymasz strzykawkę układa się tak, że czujesz że będziesz w stanie wkłuć się jednym, stanowczym i precyzyjnym ruchem? Czy jesteś w stanie rozluźnić mięsień w który chcesz się wkłuć? Jeśli robisz zastrzyk podskórny, to czy jesteś w stanie stabilnie chwycić za wałeczek tłuszczu? Miejsce które wyda Ci się najwygodniejsze i naturalne, jest najlepszym.
Jeśli jednak chcesz naszą subiektywną sugestię - z naszego doświadczenia miejscem wkłucia które odpowiada największej ilości osób jest zewnętrzna strona uda - zarówno do iniekcji domięśniowych i podskórnych. Zacznij od niego - najpewniej będzie on dla Ciebie wygodny, szybko nauczysz się go robić i nie będzie go trzeba zmieniać. Dopiero jak zauważysz że coś Ci nie odpowiada, to rozważ inne metody.
:::
:::spoiler Jak przechowywać leki? Czy mogę schować do lodówki otwartą ampułkę lub strzykawkę z nabranym preparatem?
Sposób przechowywania leków jest opisany w ulotce, ale wszystkie preparaty powinny być przechowywane w suchym, ciemnym miejscu, w temperaturze pokojowej. **Nie należy trzymać leków hormonalnych w lodówce** - nawet temperatura kilku stopni może być wystarczająca żeby substancja czynna się skrystalizowała i wytrąciła z preparatu. Dobrze jest trzymać ampułki i fiolki w ich opakowaniu oraz szufladzie, tak żeby wykluczyć możliwość ich wystawienia na słońce - promieniowanie UV może rozkładać olej.
Otwarta ampułka oraz strzykawka z nabranym preparatem muszą zostać zużyte w przeciągu kilku minut od otwarcia lub nabrania. Jeśli na przykład nabierzesz lek do strzykawki, a potem się zestresujesz tak mocno że nie będziesz w stanie go zrobić, to niestety nie możesz takiej strzykawki schować i np. zużyć kolejnego dnia. Jeśli nie używasz pełnej dawki z ampułki, resztkę która zostaje musisz wyrzucić i nie możesz takich ampułek zbierać, celem zrobienia “dawki z resztek”.
Przy fiolce wielokrotnego użytku należy dodatkowo zwrócić uwagę na dbanie o nią przy każdej iniekcji. Zwróć uwagę na informacje o odkażaniu gumowej zatyczki oraz używaniu odpowiednio cienkich igieł do nabierania.
:::
:::spoiler Czy stanie się coś złego, jeśli przy iniekcji domięśniowej włożył*m igłę zbyt płytko?
W takim przypadku zastrzyk mógł zostać wykonany podskórnie. Nie ma to większych negatywnych konsekwencji, gdyż lek będzie wchłaniać się również przez tkankę tłuszczową. Obszary uda, pośladka oraz ramienia gdzie wykonuje się iniekcje domięśniowe są też odpowiednie lub akceptowalne dla podania podskórnego.
:::
:::spoiler Jak często wykonuje się iniekcje?
Wszystko zależy od rodzaju leku. Przykładowo Neofollin (walerianian estradiolu) podaje się częściej (co ok. 5-7 dni), natomiast różne rodzaje testosteronu zdecydowanie rzadziej (co ok. 1-4 tygodnie), tak samo jak inne estry estradiolu.
Standardowe dawkowania i opisy preparatów w zastrzykach znajdziesz w naszych artykułach o [feminizującej](https://tranzycja.pl/krok-po-kroku/feminizujaca-terapia-hormonalna/) i [maskulinizującej](https://tranzycja.pl/krok-po-kroku/maskulinizujaca-terapia-hormonalna/) terapii hormonalnej.
:::
:::spoiler Przez lata robił*m iniekcje domięśniowe w pośladek, a mimo to nie spotkało mnie nic złego. Czemu są tak problematyczne?
Uszkodzenia nerwu kulszowego nie są częstym powikłaniem, wiele osób może przeżyć całe życie wykonując iniekcje domięśniowe w pośladek i ich nie doznać. Jednakże nawet małe ryzyko może być warte ograniczenia, gdy związane jest z czymś poważnym - uszkodzenie nerwu kulszowego może w dużym stopniu odbić się na zdrowiu: paraliż nogi, problemy z poruszaniem się, czy z przewlekłym bólem. Leczenie uszkodzonego nerwu kulszowego może wymagać fizjoterapii i/lub zabiegów chirurgicznych. Zalecane metody obniżenia ryzyka uszkodzenia nerwu kulszowego nie są w pełni skuteczne, gdyż metoda „górnego prawego kwadratu" wyznacza miejsce zastrzyku zbyt mało precyzyjnie — dokładne ułożenie pośladka względem nerwu kulszowego może różnić się znacząco między różnymi osobami. Ze wszystkich wymienionych względów wytyczne pielęgniarskie odeszły od zastrzyków domięśniowych w ten rejon pośladka: biorąc pod uwagę istnienie szeregu bezpieczniejszych miejsc ryzykowanie nie jest w ogóle konieczne. Od pielęgniarek można usłyszeć bardzo różne informacje, często nie będą one miały jednak pokrycia w najnowszych badaniach i podręcznikach, a w sile tradycji i przyzwyczajenia.
:::
:::spoiler Co może się stać przy przypadkowym podaniu leku dożylnie?
Przy niepoprawnie wykonanej iniekcji domięśniowej (np. bez aspiracji lub w nieodpowiednie miejsce) istnieje ryzyko podania substancji dożylnie. Preparaty hormonalne stosowane do iniekcji domięśniowych są przygotowane na bazie oleju — wprowadzenie do układu krwionośnego oleistej, nierozpuszczającej się we krwi substancji może doprowadzić do zatorowości tłuszczowej. Najczęstszym objawem zatorowości płucnej jest duszność obok której mogą występować kaszel, ból w płucach, przyśpieszona praca serca, omdlenie, obecność krwi w ślinie i/lub gorączka. Objawy powinny pojawić się w krótkim czasie od wykonania zastrzyku (15-60 minut). Jeśli masz te objawy należy niezwłocznie udać się na SOR - zator płucny tworzy zagrożenie życia lub poważnych powikłań.
**Obecność krwi w miejscu iniekcji nie oznacza, że lek został podany dożylnie.** Przypadkowe podanie dożylne można rozpoznać tylko i wyłącznie przez obserwowanie objawów. Aspiracja i przestrzeganie instrukcji poprawnego wykonania iniekcji zapobiega ryzyku iniekcji dożylnej.
W przypadku iniekcji podskórnej ryzyko nie występuje z racji zbyt płytko wykonanego zastrzyku - w tkance tłuszczowej nie ma ważnych naczyń krwionośnych.
:::
[^1]: Carol R. Taylor, Carol Lillis, Psriscilla LeMone, Pamela Lynn. (2011). ”Fundamentals of nursing: The art and science of nursing care”, str. 754
[^2]: Laurenzano SE, Newfield RS, Lee E, Marinkovic M. (2021). [_Subcutaneous testosterone is effective and safe as gender-affirming hormone therapy in transmasculine and gender-diverse adolescents and young adults: a single center's 8-year experience_](https://www.liebertpub.com/doi/10.1089/trgh.2020.0103). _Transgender Health_ 6:6, str. 343–352
[^3]: Herndon JS, Maheshwari AK, Nippoldt TB, Carlson SJ, Davidge-Pitts CJ, Chang AY. (2023). [_Comparison of the Subcutaneous and Intramuscular Estradiol Regimens as Part of Gender-Affirming Hormone Therapy_](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36868378/). Endocr Pract.
[^4]: Sandra P. Small. (2004). [_Preventing sciatic nerve injury from intramuscular injections: literature review_](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15238123/).
[^5]: Robert J. Meyer, Marianne Mann. (2015). [_Pulmonary oil micro-embolism (POME) syndrome: a review and summary of a large case series_](https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2050116120300234).
[^6] Sara Lister, Justine Hofland, Hayley Grafton. (2021). “The Royal Marsden Manual of Clinical Nursing Procedures, Student Edition, 10th Edition”, str. 874
[^7]: Jung Kim H, Hyun Park S.. (2014). [_Sciatic nerve injection injury_](https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1177/0300060514531924).
[^8]: Sherri Ogston-Tuck. (2014). [_Intramuscular injection technique: an evidence-based approach_](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25249123/). Nurs Stand.
[^9]: Sierra-Ramirez, Jose Alfredo et al.. (2011). [_Comparative pharmacokinetics and pharmacodynamics after subcutaneous and intramuscular administration of medroxyprogesterone acetate (25 mg) and estradiol cypionate (5 mg)_](https://www.contraceptionjournal.org/article/S0010-7824(11)00120-X/abstract). _Contraception_, Tom 84, Wydanie 6, str. 565 - 570
[^10] St Clair-Jones A, Prignano F, Goncalves J, Paul M, Sewerin P.. (2020). [_Understanding and Minimising Injection-Site Pain Following Subcutaneous Administration of Biologics: A Narrative Review._](https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7672413/). Rheumatol Ther..
Sign in with Wallet
Connect another wallet